Przedstawiony poniżej krótki przegląd meczetów w Kairze – nazywanym ‘miastem tysiąca minaretów’ – powstał jako produkt uboczny mojego tygodniowego pobytu w stolicy Egiptu, którego głównym celem była wizyta w starym i nowym Muzeum Egipskim; stąd jego niekompletny i bardzo powierzchowny charakter. Większość zabytków, których fotografie zamieszczam, pochodzi z okresu panowania mameluków, najciekawszej i najoryginalniejszej epoki w historii muzułmańskiej architektury Egiptu.

Najstarszy meczet zachowany w Kairze, a zaraz w całym Egipcie, ufundowany przez Ahmeda Ibn-Tuluna, abbasydzkiego gubernatora Egiptu, został wzniesiony na w latach 876 – 879 na Wzgórzu Dziękczynienia (Gebel Yashkur), położonym w bliskim sąsiedztwie Fustatu, pierwszej stolicy muzułmańskiego Egiptu. W ciągu długich wieków istnienia przeżywał okresy daleko posuniętej ruiny, z której jednak był podnoszony. Jego parterowa zabudowa, wzorowana na meczecie z Samarkandy, otacza wielki prostokątny dziedziniec (sahn) obramowany podcieniami (riwaq), z ostrołukowymi arkadami, wspierającymi płaski drewniany dach z ażurowym krenelażem. Ceglany arkady pokryte są stiukiem, z częściowo zachowanymi geometrycznymi i roślinnymi ornamentami. Charakterystycznym i nietypowym elementem zabudowy jest przysadzisty minaret, z zewnętrznymi spiralnymi schodami. Kopuła nad halą modlitewną oraz kwadratowy pawilon do ablucji, na środku dziedzińca zostały wzniesione w końcowych latach XIV w. podczas gruntowej odbudowy meczetu, za panowania mameluckiego sułtana Ladżina, w ramach której dokonano również renowacji wnętrza hali modlitewnej.

Nisza głównego mihrabu, na środku kibli, ściany zwróconej ku Mekce, otoczona jest stiukami i flankowana kolumnami zachowanymi z czasów Ibn-Tuluna, natomiast wystrój niszy pochodzi z okresu renowacji sułtana Ladżina. Poza głównym, w meczecie znajduje się jeszcze pięć innych mihrabów w formie płaskich płyt kamiennych, pokrytych reliefami.

Obok meczetu Ibn-Tuluna, do najszacowniejszych zabytków Kairunależy meczet Al-Azhar. Został ufundowany przez fatymidzkiego kalifa Al-Mu’izza, który w roku 969 zdobył Egipt i założył swoją stolicę w świeżo wznoszonym mieście
al-Kāhirah (Kairze), położnym tuż obok Fustatu, dotychczasowej stolicy muzułmańskiego Egiptu. Nazwa meczetu Al-Azhar – ‘Promienny’ – pochodzi od przydomku Az-Zahra, jakim obdarzano Fatimę, córkę Mahometa, od której rzekomo miał pochodzić ród Fatymidów. Budowa meczetu została ukończona w roku 972, a w latach 1010/11 dodano dziedziniec pokryty marmurową posadzką, który, za panowania kalifa Al-Hafiza (1132 – 1149), został otoczony arkadami z łuków kilowych, ozdobionymi stiukowymi ornamentami i krenelażem. W wielkiej hypostylowej sali modlitewnej kolumny są spoliami pochodzącymi z budowli starożytnych z różnego okresu.

W roku 1933, pod tynkiem na kibli meczetu odkryto oryginalny mihrab, z inskrypcja koraniczną wokół konchy i dekoracją stiukową, pochodzący z epoki Fatymidów.

Przy meczecie al-Azhar kalif al-Mu’izz ufundował szkołę koraniczną, o tej samej nazwie, która jest najstarszym i jednym z najsłynniejszych uniwersytetów muzułmańskich. W przeciwieństwie do sunnickiej ludności miejscowej, Fatymidzi należeli do szyickiego nurtu islamu i początkowo uniwersytet reprezentował tę doktrynę. Po upadku Fatymidów w roku 1171 i objęciu panowania przez Saladyna, protoplastę sunnickiej dynastii Ajjubidów (1171 – 1250), uniwersytet został przekształcony w uczelnię sunnicką, a jego bibliotekę zniszczono całkowicie, jako nieortodoksyjną. Sam meczet stracił swoją czołową pozycję w mieście i bardzo podupadł, nie odnawiany przez cały okres panowania Ajjubidów. Sytuacja uległa zmianie po dojściu do władzy mameluków, zaciężnych wojowników, którzy służyli w armii Ajjubidów, a w roku 1250 przejęli władzę w Sułtanacie Egiptu, w którym sprawowali rządy, aż do roku 1517. Sułtanowie mameluccy odnowili i rozbudowali kompleks meczetu Al-Azhar, do którego dołączono trzy nowe madrasy;
wzniesiono również trzy minarety. Uniwersytet rozwijał się wspaniale, ciesząc się najwyższym prestiżem w całym świecie islamskim.

Po zajęciu Egiptu przez sułtanów otomańskich w 1517 r. Al-Azhar cieszył się również ich wsparciem. Główne prace budowlane, z tego okresu, związane były z działalnością Abd al-Rahmana Katchudy, dowódcy janczarów, który między innymi dobudował południową partię sali modlitewnej, z nowym mihrabem, oraz trzy bramy wejściowe do meczetu, ze spiczastymi minaretami, ponad nimi – w tym Bab al-Muzainīn (‘Bramę balwierzy’), obecne główną bramą do meczetu – a także mauzoleum, gdzie sam został pochowany.

Ostatni z ajjubidzkich sułtanów Egiptu, As-Salih Ajjub (panował w latach 1238 -1249), ufundował madrasę w Kairze, pierwszą w Egipcie, w której nauczali obok siebie przedstawiciele wszystkich czterech szkół prawa koranicznego. Po śmierci sułtana, wdowa po nim, Szadżarat ad-Durr, wzniosła przy madrasie mauzoleum swojego męża, prekursorskie w wobec kompleksów funeralnych popularnych w okresie mameluckim.

Mamelucy wywodzili się początkowo z niemuzułmańskich niewolników państwowych w kalifacie Abbasydów i w sułtanacie Ajjubidów, przymusowo nawracanych na islam i wcielanych do doborowych oddziałów wojskowych. Przyczynili się do zwycięstw Saladyna nad krzyżowcami. Stopniowo zaczęli odgrywać coraz większą rolę nie tylko w armii, lecz również na dworze sułtanów ajjubickich. W roku 1250 r. odegrali ważną rolę w bitwie pod Fariskur w której rozgromiona została armii VII krucjaty, dowodzona przez Ludwika IX. Zaraz potem przejęli władzę nad sułtanatem, w skład którego, poza Egiptem, w różnych okresach należały znaczne części Lewantu. Ponad 250 lat panowania mameluków, dzieli się na dwa okresy, bahrycki (1250 – 1352) oraz burdżycki (1352 – 1517); w pierwszym z nich większość sułtanów pochodziła spośród tureckich Kipczaków, a w drugim należała do kaukaskich Czerkiesów. Mamelucki Sułtanat Egiptu przetrwał do roku 1517, gdy został podbity przez otomańskiego sułtana, Selima I Okrutnego. Mamelucy przetrwali jednak w Egipcie aż do wczesnego XIX w., jako wyodrębniona kasta, dominująca w życiu politycznym.

Pomimo swojego militarnego charakteru, liczni sułtani mameluccy wykazywali duże zainteresowanie architekturą i, dzięki ich mecenatowi i przykładowi, jaki dawali, w okresie istnienia sułtanatu mameluckiego trwał rozkwitu sztuki, z głównym centrum w Kairze, która rozwijała się w całym obszarze sułtanatu, a nawet promieniowała poza jego granice.

Styl architektury mameluckiej posiadał szereg cech charakterystycznych, które dają o sobie znać w architekturze egipskiej jeszcze setki lat po upadku sułtanatu mameluckiego. Najbardziej oryginalnymi obiektami tej architektury są monumentalne kompleksy funeralne, do których, poza mauzoleum fundatora, wchodził meczet, madrasa, czyli szkoła koraniczna, oraz szereg obiektów o charakterze charytatywny, takich jak maristan (szpital), chanaka (siedziba bractwa religijnego sunnitów), kuttab (szkoła elementarna) oraz sabil (pawilon ze studnią publicznego użytku). Obiekty te wznoszono głównie z kamienia, a ich wzajemne położenie zależało od lokalnych warunków, przy czym zwracano szczególną uwagę na zapewnienie okazałości całego zespołu, czemu służyła monumentalność budynków oraz różnorodność uzyskiwana dzięki kontrastowi pomiędzy ich prostokątnymi bryłami, a kulistością kopuł i pionowymi akcentami minaretów. Powierzchnie kopuł ozdabiane były reliefami, z biegiem czasu coraz bogatszymi, a wysmukłe meczety miały na ogół po trzy kondygnacje o różnym profilu – z czasem zazwyczaj, kolejno, ośmiościennym, kolistym oraz latarniowym, z prześwitami pomiędzy kolumienkami – rozdzielane między sobą ozdobnymi balkonikami, często wspartymi na bogato rzeźbionych mukarnasach.

Wejścia do kompleksów, z ozdobnymi portalami, umieszczane były często w wąskich niszach, biegnących wzdłuż całej wysokości budynku. Wewnątrz kompleksów znajdowały się zwykle kwadratowe dziedzińce, niekiedy z ejwanami, otwartymi przesklepionymi pomieszczeniami, w formie głębokich nisz, zajmującymi niemal całą powierzchnię ściany. Poza mukarnasami, wykonywanymi z kamienia, stiuku lub drewna; do typowych należały dekoracje w stylu ablak: pasów z ciosów kamiennych, na przemian w jasnych i ciemnych kolorach, lub wzorów geometrycznych, w szczególności misternych klinów dwubarwnych. Ściany były ozdabiane stiukami z motywami geometrycznymi, roślinnymi i kaligraficznymi.Szczególnie bogato dekorowane były nisze mihrabów, flankowane kolumienkami i pokryte misternymi mozaikami geometrycznymi, z kamieni lub masy perłowej i szklanej. W konchach mihrabów popularnym motywem ikonograficznym był ‘wschód słońca’, z promieniami rozchodzącymi się od tarczy słonecznej, z inskrypcją ‘Allah’.

Całą wschodnią pierzeję Bajn al-Kasrain – wycinka ulicy Al-Mu’iz, dawnej Kasaby, głównej arterii średniowiecznego Kairu –zajmuje monumentalny zespół trzech, przylegających do siebie, kompleksów funeralnych sułtanów, Kalauna, Al-Nasira Muhammada oraz Barkuka. Dwa pierwsze z nich pochodzą z wczesnego okresu bahryckiego, natomiast trzeci został wzniesiony przeszło półtora wieku później, przez Barkuka, pierwszego sułtana burdżyckiego. Mimo to cały zespół sprawia wrażenie jednolitego monumentu, co świadczy o ciągłości tradycji w architekturze mameluckiej.

Kompleks sułtana Kalauna, najstarszy tego typu zespół budowlany, powstał w rekordowo krótkim czasie 13 miesięcy, w latach 1279 – 1280, dzięki wykorzystaniu pracy przymusowej jeńców wojennych i miejscowych mieszkańców. W jego skład wchodzi meczet, mauzoleum, madrasa i maristan – szpital, który funkcjonował aż do początku XX wieku.

W skład kompleksu sułtana Al-Nasira Muhammada, syna Kalauna, wchodzi tylko mauzoleum i madrasa (jego monumentalny meczet znajduje się w cytadeli kairskiej), ukończone w roku 1303. Wejście do kompleksu prowadzi przez przez gotycki portal, przeniesiony z jednego z kościołów Akki, zburzonych w roku 1291, po zdobyciu miasta przez mameluków. Nad portalem wznosi się minaret, którego dolna, czworościenna partia – poniżej balkonu wspartego na mukarnasach – ozdobiona jest wyjątkowo bogatą dekoracją stiukową, przypominającą wzory andaluzyjskie. Z wystroju wnętrza kompleksu zachowało się niewiele; ciekawe są jednak stiuki na ścianie kibli, a w szczególności bogaty wystrój konchy mihrabu, z trójwymiarowymi elementami w kształcie migdałów, wzorowany na sztuce irańskiego Tabrizu, a unikatowy w Egipcie.

Kompleks sułtana Barkuka został wzniesiony w latach 1384/86. W jego skład wchodzą madrasa, meczet i mauzoleum, wzorowane na wcześniejszym kompleksie sułtana Hasana, lecz ich wzajemne położenie dostosowane zostało do lokalnych warunków topograficznych.

Główna fasada kompleksu ozdobiona jest poziomymi pasami ciosów z jasnego i czerwono-brunatnego kamienia, a jej szczyt wieńczy krenelaż i fryz z mukarnasów, pod którym przebiega monumentalna inskrypcja koraniczna. Nad północnym krańcem fasady góruje kopuła, spoza której wyziera ośmioboczny minaret, o trzech kondygnacjach, z których środkowa ozdobiona jest głębokimi reliefami, a pozostałe kolumienkami.

Portal głównego wejścia, umieszczonego w ryzalicie, na południowej stronie fasady, ozdobiony jest mukarnasem i ablakami z białego i czarnego marmuru.

Meczet Amira al-Miradaniego, zięcia sułtana Al-Nasira Muhammada, ukończony w roku 1340, wzniesiony został wokół dziedzińca otoczonego krużgankami (riwak). Ściany, powyżej łuków krużganków, pokryte są stiukami z ozdobnymi niszami oraz medalionami i zwieńczone trójkątnym krenelażem. Wszystkie trzy kondygnacje minaretu są ośmiościenne, a jego szczyt ma kształt gruszki.

Trzy wejścia do meczetu prowadzą w głębokich niszach. Niszę głównego wejścia, ze ścianami w stylu ablak z beżowego i czerwono-brunatnego kamienia, zdobi dodatkowo nadproże z ablakami z białego i czarnego marmuru, w środku którego umieszczono okienko, obrzeżone kolumienkami.

Hipostylowa sala modlitewna przykryta jest kopułą, a nisza mihrabu, otoczona trójkolorową wykładziną marmurową, w stylu ablak, wyłożona jest masą perłową i szklaną oraz misterną mozaiką marmurową, w konsze.

Dziedziniec meczetu emira Aksunkura, wzniesionego w roku 1347, otoczony jest krużgankami, z łukami wspartymi na ciężkich filarach w stylu syryjskim i elewacją ozdobioną pasami z beżowego i czerwonego kamienia, w stylu ablak. W środku dziedzińca znajduje się studnia do ablucji z początku XV w. Dwie dolne kondygnacje meczetu mają kształt walcowaty, a trzecia, najwyższa, obrzeżona jest ośmioma kolumienkami.

Nisza mihrabu obrzeżona jest dwoma ostrymi łukami, wspartymi na kolumnach i udekorowanymi zazębiającymi się pofałdowanymi klinami w trzech kolorach marmuru. Żagielki powyżej łuków ozdobione są przeplatanymi wzorami geometrycznymi. Wnętrze mihrabu zdobią dwa fryzy kolumienkowe, a konchę pokrywają płaskie reliefy, w szarym kamieniu, z delikatnymi arabeskami o motywach roślinnych, na ciemnym malowanym tle.

Z mihrabem i kamiennym minbarem meczetu emira Aksunkura przykro kontrastują niebieskie i seledynowe płytki ceramiczne, w stylu Izniku, lecz nie najwyższej miary – być może pochodzące z Damaszku – którymi pokryto prawie całą ścianę kibli, podczas renowacji meczetu przeprowadzonej w latach 1652/54, przez emir Ibrahim Agę Mustafazana. Pokrywają one również ściany jego mauzoleum, położonego przy meczecie; od nich meczet zyskał popularną nazwę ‘Błękitnego’.

Kompleks sułtana Hasana, położony u podnóża cytadeli kairskiej, został wzniesiony w latach 1356 -1363. W jego skład wchodzi meczet, mauzoleum i madrasa. Olbrzymi portal głównego wejścia, liczący około 35 m wysokości zakończony jest na szczycie mukarnasem, a drzwi wejściowe prowadzą do przedsionka, którego ściany i sufit – przykryty małą kopułą, otoczoną sklepieniem mukarnasowym – wykonane zostały w stylu ablak.

W środku kompleksu znajduje się wieki kwadratowy dziedziniec, z kioskiem wokół źródła do ablucji, pośrodku. Na wszystkich czterech ścianach dziedzińca otwierają się ogromne ejwany; ten na ścianie kibli jest największy i najgłębszy; mieści się w nim sala modlitewna meczetu. Jego ściana szczytowa pokryta jest, do połowy wysokości, lamperią z płyt marmurowych o różnych pastelowych kolorach, która stanowi tło dla marmurowego minbaru i niszy mihrabu, obwiedzionej złotym prostokątnym obramowaniem z inskrypcją koraniczną. Powyżej lamperii, wzdłuż całego ejwanu, przebiega stiukowy fryz z innym fragmentem Koranu, zapisanym w monumentalnym stylu kufickim, na tle bogatej dekoracji roślinnej’.

Kwadratowe mauzoleum sułtana Hasana ulokowane za ścianą kibli meczetu przykryta jest kopułą z XVII w., jaka zastąpiła wcześniejszą, zniszczoną kopułę na pendentywach, z której zachowały się tylko wspaniałe drewniane mukarnasy. Środek mauzoleum zajmuje cenotaf sułtana Hasana, otoczony drewnianym ekranem. Podobnie jak w ejwanie, ściana kibli mauzoleum pokryta jest lamperią z różnokolorowego marmuru, powyżej której biegnie szeroki drewniany fryz z wyrzeźbioną inskrypcją koraniczną.

Al-Muajjad, zanim został sułtanem, pod koniec lat 1390 spędził trzy lata w więzieniu położonym w pobliżu bramy Bab Zuwaila w Kairze. Siedząc w więzieniu, ślubował, że jeśli zdobędzie władzę, to każe je zburzyć i na jego miejscu ufunduje meczet. Istotnie, w roku 1412 został sułtanem i zrealizował swoje ślubowanie, wznosząc w latach 1415 – 1421 duży kompleks religijny, zgrupowany wokół dużego kwadratowego dziedzińca, otoczonego krużgankami. W jego skład wchodził meczet wraz z madrasą oraz dwoma mauzoleami, w rogach, po dwóch stronach hipostylowej sali modlitewnej, przy czym tylko jedno z mauzoleów wykończono i przykryto kopułą. Dwa minarety meczetu zostały nietypowo wzniesione na szczytach baszt, flankujących sąsiednią bramę Bab Zuwaila, pochodzącą z okresu fatymidzkiego. Z biegiem czasy kompleks uległ daleko posuniętej ruinie i został odbudowany od podstaw, tak że z oryginału zachowała się tylko sala modlitewna i mauzolea.

Kompleks sułtana Al-Guriego, ostatnia monumentalna budowla epoki mameluckiej, został wzniesiony w latach 1501 – 1504. W odróżnieniu od poprzednich, nie jest to zwarta budowla lecz składa się z dwóch niezależnych budynków położonych naprzeciw siebie po obu stronach ulicy Al-Mu’izz i połączonych drewnianym dachem, rozpiętym nad ulicą. Po stronie wschodniej mieści się meczet z madrasą i minaretem, a po zachodniej, mauzoleum przykryte kopułą, chanaka i inne pomieszczenia zgrupowane wokół wewnętrznego dziedzińca, na którym znajdował się cmentarz rodziny sułtana.

Z zewnątrz oba budynki są do siebie podobne: ściany, w stylu ablak, wzniesione zostały z beżowego i złotawo-brązowego kamienia; na parterze okna są prostokątne, a na piętrze dwudzielne z z wieńczącym je okulusem (charakterystyczne dla budowli mameluckich); niemal identyczne portale obu budynków mieszczą się w niszach biegnących aż do szczytu ściany i są ozdobione mukarnasami oraz panelami z białego marmuru, inkrustowanymi czarnym.

W skład zespołu madrasy-meczetu wchodzą cztery ejwany otaczające odkryty kwadratowy dziedziniec. Wzdłuż ścian biegną lamperią z białego marmuru, z czarną inskrypcją koraniczna wzdłuż górnej krawędzi, a wielkie kamienne łuki frontowe ejwanów ozdobione są bordiurą z wyżłobionymi delikatnymi arabeskami. Podobnie jak we wcześniejszym meczecie sułtana Muajjada, ściana kibli pokryta jest marmurową wykładziną w styluopus sectile, a nisza mihrabu, marmurową mozaiką, w różnych odcieniach kolorów, beżowego i brązowego.