Dwa Muzea Egipskie w Kairze

Monumentalny „Opis Egiptu”, wydany we Francji w latach 1809 – 1829, dzieło legionu uczonych, którzy towarzyszyli Napoleonowi w jego nieudanej wyprawie, przyczyniło się do rozbudzenia zainteresowań cywilizacją starożytnego Egiptu i jej zabytkami, a dodatkowym impulsem było odczytanie hieroglifów przez Champolliona w roku 1822. Przejawem tego zainteresowania był popyt ze strony licznych kolekcjonerów, w tym również dyplomatów europejskich, na wszelkiego typu starożytne artefakty, których wywóz z kraju nie był kontrolowany. Prowadziło to do rabunkowej eksploatacji zabytków starożytnych. Na domiar złego, wśród ludności miejscowej rozpowszechniło się przekonanie, że Europejczycy zainteresowani są starymi kamieniami, ze względy na ukryte w nich skarby, co skłoniło wieśniaków do poszukiwań na własną rękę i powodowało niepowetowane szkody.

Ówczesne władze Egiptu nie były zainteresowane antyczną przeszłością kraju i nie tylko aprobowały wywóz zabytków za granicę, ze względu na korzyści finansowe lub polityczne, lecz same uczestniczyły w takich niszczycielskich procedurach, jak rozbiórka starożytnych monumentów, celem taniego uzyskania materiałów budowlanych, lub wykorzystywanie węgla, pochodzącego ze spalonych mumii, w procesie rafinacji cukru.

Champollion, który pod koniec lat 1820 uczestniczył w wyprawie do Egiptu, przerażony zaobserwowaną sytuacją, napisał w tej sprawie memoriał skierowany do władz egipskich, w którym zalecał wprowadzenie kontroli nad wykopaliskami, ale nie wypowiadał się przeciwko wywożeniu ich z kraju, w którym sam wziął udział.

Wiodącą rolę w zorganizowaniu opieki nad zabytkami w Egipcie odegrał francuski archeolog August Mariotte, który prowadził tam wykopki poczynając od roku 1850, a w roku 1858 zdołał skłonić wice-króla Egiptu, do powołania Zarządu Starożytnościami, sprawującego nadzór nad wykopaliskami w całym kraju, którego został generalnym dyrektorem. Gorliwie zaangażował się w ochron zabytków przed wywózką za granicę, narażając się między innymi na represje ze strony Napoleona III, za uniemożliwienie cesarzowej Eugenii wyłudzenie, świeżo odnalezionych, klejnotów egipskich.

Mariotte był inicjatorem założenia w roku 1863 pierwszego stałego muzeum archeologicznego w Kairze, w którym systematycznie gromadził eksponaty ze starszych i bieżących wykopalisk. Muzeum zostało ulokowane w dzielnicy Bulak, w budynkach starych magazynów, narażonych na wylewy Nilu i pomimo usilnych starań Mariotta, za jego życia, nie zostało przeniesione w bezpieczne miejsce. Po przeniesieniu do pałacu w Gizie, w roku 1890, eksponaty trafiły ostatecznie do nowo-wzniesionego reprezentacyjnego budynku w Centrum Kairu, zaprojektowanego specjalnie w tym celu, przez francuskiego architekta Marcela Dourgnona, który został otwarty dla publiczności w roku 1902. Zgodnie z wolą Mariotta, jego prochy spoczęły w mauzoleum w ogrodzie przyległym do muzeum, na co ze wszech miar zasłużył.

Budynek jest piętrowy, a jego środkiem biegnie Galeria Honorowa sięgająca do przeszklonego stropu. W galerii i w salach otaczających ją na parterze ustawione są najcięższe eksponaty, ślepe wrota, kamienne sarkofagi, monumentalne posągi; natomiast na piętrze dominują mniejsze artefakty, które często należały do wyposażenia grobów; zasadniczo wszystkie uporządkowane chronologicznie. Muzeum, którego wielkość pozwalała na ekspozycję zbiorów na początku XX wieku, zaczęło się wypełniać i przepełniać dzięki nowym odkryciom, z których największym i najsłynniejszym był grobowiec Tutanchamona.

W tej sytuacji, w latach 1990 władze egipskie podjęły decyzję o budowie nowego ogromnego muzeum archeologicznego, które nie miało zastąpić istniejącego, lecz przejąć część wystawianych w nim eksponatów, oraz te które spoczywały w magazynach i nigdy jeszcze nie były udostępnione publiczności. Muzeum miało zostać ulokowane w Gizie, w bliskim sąsiedztwie zespołu piramid, a dla odróżnienia od istniejącego, miało nosić nazwę Wielkiego Muzeum Egipskiego.

Ogólnoświatowy konkurs na projekt budynku, ogłoszony w roku 2002, został rozstrzygnięty w roku następnym; zwyciężyła para irlandzkich architektów Róisin Heneghan i Shi-Fun Peng. Prace budowlane, rozpoczęte w roku 2010, miały się zakończyć w roku 2020, lecz ze względu na pandemię i inne przeszkody, oficjalnego otwarcia muzeum dokonano dopiero 1 listopada 2025 r.

Wygląd zewnętrzny głównego budynku jest imponujący, choć nie nazwałbym go pięknym. Długa fasada, pochylona pod ostrym kątem w stosunku do ziemi, pozbawiona jest okien i pokryta okładziną z marmuru o piaskowym kolorze, urozmaiconego wzorem geometrycznym, w którym zasadniczą rolę odgrywają trójkąty z ciemnobrązowego marmuru, a przedsionek nawiązuje bezpośrednio do kształtu niedalekich piramid. Wchodzących do środka wita olbrzymi posąg Ramzesa II, a surowa architektura ogromnego holu wejściowego, z przeszklonym dachem, przypomina zabudowę fabryczną, lub gigantyczny dworzec. Wrażenie to potęgują odkryte monumentalne schody, biegnące aż pod dach budynku, gdzie z tarasu roztacza się widok na piramidy. Na różnych poziomach, po obu stronach schodów, prowadzą przejścia do sal muzealnych, a podesty są również wykorzystane, jako przestrzenie wystawowa.

Logiczny układ galerii pomaga w zorientowaniu się w olbrzymim prezentowanym materiale: poszczególne poziomy poświęcone są kolejnym okresom historycznym, poczynając od prehistorii i Starego Państwa, na górze, do późnego okresu i czasów grecko-rzymskich, na dole. Natomiast na każdym poziomie, materiał zgrupowany jest wokół trzech tematów: władcy i funkcjonowania państwa, kultu religijnego, oraz społeczeństwa i życia codziennego.

Jeśli chodzi o podział eksponatów pomiędzy oba muzea, to wydaje mi się, iż pomimo przeniesienia całego wyposażenia grobu Tutanchamona do Gizy, w starym muzeum pozostało tak dużo dzieł najwyższej klasy, wystawianych teraz w znacznie lepszych warunkach, że nie straciło wiele ze swojej atrakcyjności.

Moja dokumentacja fotograficzna dotyczy obu muzeów i przedstawiona jest w porządku chronologicznym, bez zaznaczania, z którego pochodzą fotografowane eksponaty. Ze względu na brak czasu dotarłem tylko do Trzeciego Okresu Przejściowego.

Z badań archeologicznych wynika, że w 7 i 6 milenium przed Chr. ludność zamieszkująca na terenie obecnego Egiptu zapoczątkowała hodowlę zwierząt domowych, oraz uprawę zbóż, natomiast poczynając od około roku 4000 zaczęła się rozwijać miejscowa kultura, charakteryzująca się pochówkami, bogato wyposażonymi w dary nagrobne, wskazującymi na wysoki poziom rzemiosła. Od wioski Nagada, w Górnym Egipcie, w której odkryto pierwsze cmentarzysko z tego okresu, kulturę tę nazwano nagadyjską. Później odkryto liczne podobne cmentarze, w różnych punktach obecnego Egiptu. Ludność kultury nagadyjskiej zamieszkiwała w chatach, wzniesionych z ubitej gliny, umocnionej trzciną, a obok uprawiania łowiectwa, rybołówstwa, uprawy zbóż (jęczmienia i pszenicy) oraz hodowli (kóz, owiec i bydła), doskonaliła tkactwo, wyroby z ceramiki i z miedzi.

Ozdobna ceramika pozwoliła na wyodrębnienie trzech podokresów kultury nagadyjskiej. W ostatnim z nich, przypadającym na wiek XXXI przed Chr., ludność zaczęła skupiać się w większych osiedlach, wyodrębniła się klasa dominująca, a władzę przejęli na wpół mityczni monarchowie, stąd okres ten nazywany jest przeddynastacznym. Charakterystycznymi artefaktami pochodzącymi z tego okresu są palety do rozcierania pachnideł, wykonane z łupku kamiennego i ozdobione reliefami.

Wyróżniającą się wśród nich, tak pod względem wielkości oraz poziomu artystycznego, jak i znaczenia historycznego, jest tzw. Paleta Narmera, datowana na schyłek czwartego millenium, której nazwa pochodzi od zapisanego imienia przedstawionego na niej władcy. Jest to jedna z najstarszych zachowanych inskrypcji hieroglificznych, które towarzyszyć miały wszystkim wizerunkom władców i innych dostojników w długiej historii starożytnego Egiptu.

Narmer przedstawiony jest na obu stronach palety, przy czym na jednej z nich nosi na głowie niższą koronę Dolnego Egiptu (była ona koloru czerwonego), a na drugiej wysoką (białą) koronę Górnego Egiptu, co wskazuje na to, że panował nad zjednoczonym państwem lub być może sam je zjednoczył. Przez egiptologów bywa uznawany za ostatniego przedynastycznego faraona, lub za założyciela 1 Dynastii, nazywanego Manesem przez Herodota i Manetona – autora historii Egiptu z III w, przed Chr. Namer przedstawiony został jako pogromca wrogów Egiptu, co stało się regułą w ikonografii jego następców.

Chronologia początków państwa Egipskiego jest bardzo trudna do precyzyjniejszego ustalenia, a w dodatku przyrodnicze metody datowania, takie jak metoda węgla radioaktywnego lub dendrologiczna, wprowadzają nadal nowe korekty. Wydaje się, że gdzieś na przełomie 4 i 3 tysiąclecia przed Chr. powstała I dynastia faraonów, która zainicjowała okres nazywanym archaicznym. Ze względu na bardzo skąpe informacje historyczne i archeologiczne dotyczące tego wczesnego okresu, egiptologowie nie są zgodni, czy zaliczyć do niego dwie czy trzy pierwsze dynastie. Jednak uznanie III dynastii za początek Starego Państwa egipskiego wydaje się uzasadnione, gdyż w okresie jej panowania – od pierwszej połowy wieku XXVII, do początku wieku XXVI – miały miejsce zmiany kulturowe, które wpłynęły decydująco na cały rozwój cywilizacji egipskiej.

Tak początek monumentalnego budownictwa jak i figuratywnej rzeźby egipskiej przypadał na okres panowania Dżesera (XXVII w.) drugiego spośród faraonów III dynastii. Kompleks grobowy Dżesera w Sakkarze był pierwszym tego typu monumentem pogrzebowym faraonów i stanowił zasadniczy przełom w architekturze Egiptu. Według znacznie późniejszej tradycji antycznej, jego głównym budowniczym był Imhotep, który uchodził również za genialnego lekarza, a z czasem został uznany za boga. Z badań archeologicznych wynika, że kompleks grobowy wznoszony był przez wiele lat, podczas których jego obszar początkowy został znacznie zwiększone, a koncepcja architektoniczna ulegała zmianom i udoskonaleniom. Cały obszar otoczony został murem o wysokości ponad 10 metrów, a wewnątrz niego, poza właściwymi grobami królewskimi, rozmieszczono szereg budynków i placów związanych ze sprawowanym kultem. Wszystkie one zostały wzniesione z ociosanego kamienia, który stał się odtąd stałym materiałem budowlanym grobów królewskich. Po raz pierwszy użyto tu również kolumn o kapitelach w kształcie kwiatu lotosu.

Zagadką pozostaje fakt wzniesienia dwóch niemal identycznych grobów króla: podziemnego i nadziemnego, z których tylko w tym pierwszym złożono jego szczątki. Początkowo grób ten zaplanowany został w formie trójstopniowej mastaby, „prostokątnego” budynku z licznymi komorami i przejściami, znanego w Sakkarze, z przykładów pochodzących jeszcze z okresu I i II dynastii. Z czasem nad pierwotną trzystopniową mastabą wzniesiono trzy dalsze stopnie, dzięki czemu uzyskała obecną postać piramidy schodkowej, o sześciu stopniach i wysokości ponad 60 m, dominującej nad całym kompleksem.

Sama komora grobowa została zbudowana z bloków granitowych, na głębokości blisko 30 m; prowadził do niej szyb, którego wyjścia bronił potężny blok skalny o wadze około jednej tony. Komorę otaczał system galerii i pomieszczeń. naśladujących pałac królewski, w których zgromadzono ogromną masę przedmiotów, koniecznych faraonowi w życiu pozagrobowym. Ściany ważniejszych pomieszczeń ozdobione były wykładziną z niebieskozielonych kafli ceramicznych.

W małej kapliczce, obok piramidy odkryto posąg siedzącego Dżesera, naturalnej wielkości, wykonaną z wapienia. W ścianie, na wysokości jego oczu, pozostawiono prześwit, by umożliwić zmarłemu władcy śledzenie z zaświatów obrządków religijnych, sprawowanych na zewnątrz jego grobowca. Faraon ubrany jest w oficjalny strój i charakterystyczne nakrycie głowy, zwane „nemesem”. Pomimo uszkodzeń, jego twarz, z głęboko osadzonymi oczami i lekko skrzywionymi ustami, znamionuje powagę i dostojeństwo. Jest to najstarszy z licznych znanych posągów tego typu, który świadczy o tym, że już w XXVII wieku rzeźba egipska osiągnęła mistrzowski poziom artystyczny.

Zupełnie inny charakter ma niewielki posążek klęczącego mężczyzny, należąca do grupy rzeźb archaicznych pochodzących również z okresu III dynastii, wykonanych z twardego kamienia, w tym przypadku, z czerwonego granitu, które charakteryzuje starannie obrobiona głowa i tylko z grubsza zarysowany tors. hieroglificzny napis umieszczony na podstawie posążka identyfikuje go jako niejakiego Hetepdiefa, a imiona trzech trzech faraonów z II dynastii mogą wskazywać na to, że był on urzędnikiem dworskim.

Na szczególną uwagę zasługują panele pochodzące z grobowca Hesire, nadwornego pisarza i dentysty, pochowanego nieopodal piramidy Dżesera. Wyróżnia je nie tylko bardzo wysoki poziom artystyczny umieszczonych na niej reliefów, przedstawiających Hesirę w różnych pozach, z towarzyszącymi mu inskrypcjami hieroglificznymi, lecz również materiał z jakiego zostały wykonane. Jest nim drewno akacjowe, które przetrwało 45 wieków w zadziwiająco dobrym stanie, co było możliwe tylko w pustynnym klimacie Egiptu.

IV dynastia (od wczesnego XXVI w. do połowy XXV w.) była okresem, w którym wypracowane zostały podstawowe kanony egipskiej architektury i sztuki, przestrzegane aż do czasów ptolemejskich.

Ewolucja kształtu piramid, od schodkowego do ostrosłupowego, nastąpiła w podczas długiego panowania Snofru, pierwszego faraona z IV dynastii, który ufundował cztery piramidy. Dwie pierwsze, wybudowane w okolicach Meidun, miały jeszcze charakter schodkowy, przy czym druga, większa z nich, po kilkunastu latach została przebudowana jako ostrosłupowa. Natomiast dwie pozostałe, wzniesione w nowej stolicy Snorfu, w Dachszur, od początku zostały zaprojektowane jako ostrosłupowe. Przy budowie pierwszej z nich wystąpiły jednak trudności. Początkowo zaplanowano nachylenie ścian piramidy pod dużym kątem, lecz wielki ciężar wznoszonej budowli doprowadził do osiadania podłoża, grożącego pękaniem konstrukcji, co zmusiło budowniczych do zmniejszenia tego kąta. Niebezpieczeństwo jednak nie minęło i ostatecznie mniej więcej w połowie wysokości zmniejszono powtórnie kąt nachylenia, co nadało piramidzie niejednorodny profil i popularną nazwę „piramidy łamanej”.

Nauczeni tym doświadczeniem budowniczowie ostatniej piramidy Snofru, przed jej lokalizacją zbadali starannie teren, na którym miała zostać wzniesiona i tym razem budowa zakończyła się pełnym sukcesem. Ta pierwsza piramida ostrosłupowa, największa ze wszystkich piramid wzniesionych do tej pory, licząca 105 m wysokości, nazywana jest „czerwoną”, ze względu na barwę piaskowca, którym została oblicowana.

Piramidy Snofru były nowatorskie nie tylko ze względu na kształt zewnętrzny, lecz również na rozkład pomieszczeń i korytarzy wewnętrznych; w szczególności po raz pierwszy zastosowano nich sklepienia wspornikowe. Wypracowana również została koncepcja architektoniczna całego zespołu architektonicznego, który obok piramidy obejmował liczne świątynie, kaplice, magazyny, place i dziedzińce, a także rampę procesyjną, skierowaną ze wschodu na zachód, zgodnie z obiegiem słońca. Tak wewnątrz pomieszczeń, jak i wokół nich, przewidziano wiele miejsca na liczne posągi i stele. Rozwiązania te stosowane były w piramidach całego okresu Starego Państwa, aż do końca V dynastii, to jest do połowy XXIII w. Wznoszenie piramid było olbrzymim przedsięwzięciem budowlanym i organizacyjny, angażującym gospodarkę całego kraju, które w istotny sposób przyczyniło się do powstania hierarchicznej struktury władz państwowych. Monumentalny zespół piramid Cheopsa (Chufu), Chefrena (Chafre) i Mykerinosa (Menkaure) w Gazie, z towarzyszącym im Wielkim Sfinksem, jest tego koronnym świadectwem

Równolegle do innowacji architektonicznych wypracowano szczegółowe kanony sztuk plastycznych, które nadal identyfikują jednoznacznie sztukę egipską. Ustalono proporcje ciała ludzkiego, ściśle przestrzegane, niezależnie od tego, w jakiej dana pozycji postać była przedstawiana; w rzeźbach figuralnych mężczyźni – tak stojący, jak i siedzący – przedstawiani byli z reguły, z lewą stopą wysuniętą do przodu, nie odnosiło się to jednak do kobiet; podobnie na malowidłach, czerwono brunatnemu kolorowi skóry mężczyzn przeciwstawiany był żółtawy kolor kobiet; natomiast niezależnie od płci, postacie ludzkie przedstawiano z głowami i dolną partią ciała ustawionymi z profilu, a piersiami zwróconymi frontem ku widzowi; w scenach zbiorowych główne postacie wyróżniane były znacznie większymi wymiarami, a liczne postacie drugorzędne oraz hieroglify ustawiane często długimi równoległymi rzędami …

W zdumiewająco krótkim czasie architektura i szuka osiągnęła pełną dojrzałość i utrzymała mistrzowski poziom przez cały okres Starego Państwa, uznawany za apogeum sztuki egipskiej.

Posągi faraonów z okresu Starego Państwa miały niemal wyłącznie charakter nagrobny, należy przy tym pamiętać, że statuy umieszczane w grobach nie były widoczne dla odwiedzających, lecz znajdowały się w zamkniętym pomieszczeniu, zwanym serdabem, usytuowanym naprzeciwko ślepych wrót, skąd przez prześwit w murze mogły obserwować składanie darów nagrobnych i inne obrządki, sprawowane przed ślepymi wrotami. Głównym zadaniem tych posągów nie było przedstawianie zmarłego, lecz miały go dosłownie reprezentować. Wywarło to wielki wpływ na rozwój monumentalnej rzeźby egipskiej – sprzyjało zachowaniu jej kanonicznego, hieratycznego stylu.

Paradoksalnie, jedynym zachowanym wizerunkiem Cheopsa, fundatora największej piramidy, jest maleńka figurka z kości słoniowej, licząca zaledwie 7,5 cm wysokości.

Chefnera, syna Cheopsa, znamy z monumentalnego posągu, nieco ponadnaturalnej wielkości, wykonanego z diorytu, który odnaleziono w jego piramidzie. Faraon, z rytualną bródką, ubrany w tradycyjną spódniczkę, z odsłoniętym umięśnionym torsem, zasiada na tronie, z głowę przykrytą nemesem, opartą na podgłówku tronu w formie rzeźby sokoła z rozpostartymi skrzydłami – ptaka Horusa, boga opiekuńczego władców Egiptu. Boki tronu zdobią splecione ze sobą heraldyczne kwiaty Dolnego i Górnego Egiptu – papirusu i lotosu – symbolizujące zjednoczony kraj.

W dolnej świątyni Mykerinosa, syna i spadkobiercy Chefnera, w Gizie odnaleziono trzy niemal identyczne triady tego faraona, wykonane z szarozielonego łupku, na których, po prawej stronie, towarzyszy mu bogini Hator – z charakterystycznym nakryciem głowy, w formie dysku słonecznego, pomiędzy krowimi rogami – w każdej z triad, po lewej stronie faraona, występuje postać bóstwa opiekuńczego innego egipskiego nomu – w jednym przypadku męskiego, a dwóch żeńskiego – identyfikowana symbolem nomu. Te znakomite, rozbudowane grupy rzeźbiarskie naśladowane były przez wieki. Także i one ilustrują boskie orędownictwo roztaczane nad faraonem.

W okresie IV dynastii, obok posągów monarchów pojawiły się również posągi nagrobne innych dostojników. Do nasłynniejszych z nich należą siedzące figury Rahotepa i jego żony Nofret, wykonane z polichromowanego wapienia, z żywymi oczami z kryształu górskiego, z silnie zaznaczonymi rzęsami i brwiami. Nofert ma na głowie ciężką perukę z ozdobną opaską, a wokół szyi szeroki naszyjnik, nazywany usech. Inskrypcje hieroglificzne, umieszczone obok figur, wymieniają ich imiona oraz stanowiska Rahotepa i wspominają o powiązaniach jego żony z rodziną panującą.

W roku 1871, podczas badań archeologicznych, prowadzonych przez Augusta Mariette’a i Luigiego Vassalliego w mastabie Nefermaata i Atet w Medum, pochodzącej z okresu panowania Snofru (ok. 2575 – 2550 przed Chr.), odkryto fryz naścienny, uchodzą przedstawiający dwie grupy po trzy gęsi wędrujące po łące w przeciwnych kierunkach. Fryz został wykonany techniką tempery, na podkładzie z gipsu. Sylwetki i upierzenie gęsi, należących do dwóch różnych gatunków, zostało przedstawione niezmiernie starannie, podobnie jak kępki kwiatów rosnące na łące, a poziom artystyczny fryzu tak wysoki, że został on uznany za szczytowe osiągnięcie malarstwa z tego okresu i uważany jest za jeden z cenniejszych skarbów Muzeum Egipskiego w Kairze.

Tymczasem w roku 2015, włoski archeolog Francesco Tiradritti poddał w wątpliwość autentyczność fryzu, stwierdzając, że jeden z tak szczegółowo przedstawionych gatunków gęsi – o czerwono upierzonej piersi – różni się od wszystkich istniejących obecnie, a w dodatku najbliższy mu, spośród znanych gatunków, nigdy nie występował w Egipcie. Dodatkowo Tiradritti uważa, że niektóre z użytych farb świadczą o przemalowaniach jakich mógł dokonać sam Vassalli, który posiadał wykształcenie malarskie. Według niego, dla zweryfikowania autentyczności fryzu, konieczne jest przepadanie jego podkładu przy użyciu metod nie agresywnych, z czym mogą być trudności, gdyż władze egipskie z góry oceniły negatywnie możliwość fałszerstwa.

Warto w tym miejscu wspomnieć, że w roku 1892, w tej samej mastabie w Medum, William Flanders Petrie odkrył interesujące fragmenty dekoracji naściennych, wykonanych unikatową techniką intarsji – polegającą na wypełnieniu obrazu, wyrytego w płycie wapiennej, wilgotną masą barwną, pozostawianą do wyschnięcia – których autentyczność nie budzi wątpliwości. Jeden z tych fragmentów przedstawia sceny polowania na lisa i panterę, a drugi orkę oraz polowanie na gęsi. Sylwetki przedstawionych tam żerujących gęsi przypominają bardzo gęsi z fresku z Medum.

V i VI dynastia były okresem pełnego rozkwitu i dojrzałości sztuki Starego Państwa.

W biurokratycznym państwie egipskim pisarze odgrywali dużą rolę, a ich status społeczny był wysoki i cieszyli się powszechnym szacunkiem. Pierwsze, powielane później, posągi skrybów przy pracy pojawiły się na początku V dynastii. Postać pisarza przedstawiona jest na nich w pozycji siedzącej, ze skrzyżowanymi nogami, z trzciną w prawej dłoni i ze zwojem papirusu wokół prawego uda, który naciągał lewą ręką i zwijał stopniowo, w miarę pisania.

W mastabach starego państwa znajdowała się duża liczba niewielkich posążków, przedstawiających zazwyczaj służbę domową. Posążki były starannie wykonywane, początkowo z wapienia, a później coraz częściej z drewna, a następnie malowane; w realistyczny sposób ilustrowały zajęcia gospodarskie, co pozwala na bliższe zaznajomienie się z codziennym życiem antycznych Egipcjan. W przeciwieństwie do hieratycznej statyczności posągów nagrobnych, figurki te świetnie oddają dynamikę postaci.

Nieodzownym elementem mastaby z okresu Starego Państwa były ślepe wrota, za pośrednictwem których ka zmarłego, czyli jego niematerialny sobowtór, mógł kontaktować się, ze światem żywych. Przed ślepymi wrotami odprawiano ceremonie religijne i składano zmarłemu dary nagrobne, w tym produkty żywnościowe, konieczne w zaświatach. Ślepe wrota naśladowały formę prawdziwych drzwi i poza nielicznymi wyjątkami wykute były w skale lub zbudowane z kamienia, często bardzo ozdobne.

Wyjątkowo, ślepe wrota grobowca kapłana Ika i jego małżonki Iymerit zostały wykonane nie z kamienia, lecz z drewna akacjowego; wzorowano je prawdopodobnie na panelach z grobu Hesi Ra.

Gatunkiem sztuki, który rozwinął się szczególnie wspaniale w Starym Państwie, był relief w piaskowcu. Jego koronne dzieła – zachowane in situ, w mastabach dostojników z VI dynastii w Sakkary – są wyjątkowo interesujące nie tylko ze względu na swój poziom artystyczny, lecz również stanowią wspaniałą panoramę ówczesnego społeczeństwa; narracyjnie, ze wszystkimi szczegółami, przedstawiają sceny z życia codziennego, hodowli bydła, polowań, rybołówstwa, pracy rozmaitych rzemieślników…

W drodze wyjątku, załączam poniżej fotografie fryzu nie należącego do zbiorów muzeów kairskich, który przedstawia rybaków ciągnących sieć. Specjaliści wyróżnili na nim ponad pięćdziesiąt gatunków ryb, przedstawionych z jubilerską dokładnością!

Po wygaśnięciu VI dynastii, wystąpiły konflikty pomiędzy Dolnym i Górnym Egiptem, rządzonymi przez niezależnych i rywalizujących ze sobą władców z Memfisu i Teb. Lata te, nazywane 1 Okresem Przejściowym (ok. 2150 – 2000 r.) zakończyły się zjednoczeniem obu krajów przez Mentuhotepa II, z dynastii XI, panującej początkowo tylko w Tebach, od której zaczyna się początek okresu Średniego Państwa (ok. 2000 – 1650 r.).

Na pomniku odkrytym w świątyni grobowej Mentuhotepa II, faraon przedstawiony jest w czerwonej koronie Dolnego Egiptu, zapewne dla podkreślenia jego praw do północnej części państwa. Jednak styl pomnika wskazuje na wpływy tebańskie; jego ciało w krótkiej szacie, odsłaniającej potężne nogi, jest tylko z grubsza zarysowane, a rysy twarzy są dalekie od tradycyjnych wzorów, czarny kolor skóry nie musiał oznaczać negroidalnego pochodzenia, lecz mógł mieć związek z kultem Ozyrysa, dominującym w tym okresie; kontrastują z nim białka wielkich oczu.

Artefaktami charakterystycznymi dla XI dynastii są niewielkie figurki z polichromowanego drewna, nie przedstawiające konkretnych osób, lecz przedstawicieli różnych zawodów, którzy mieli służyć zmarłym w ich życiu pozagrobowym. Figurki tego typu, znajdowane często w grobach prowincjonalnym, niewiele miały wspólnego z kanonami sztuki monumentalnej, lecz nosiły piętno sztuki ludowej. Przedstawiały postacie w trakcie wykonywania swoich zawodów, w naturalnym otoczeniu, ze wszelkimi technicznymi szczegółami, często w malowniczych grupach rolników, pasterzy, rzemieślników lub rybaków, a nawet żołnierzy i żeglarzy na modelach statków. Postacie nie zawsze były starannie wykończone, lecz cechowały się świetnie oddaną gestykulacją, świadczącą o wnikliwej obserwacji i talencie snycerzy.

Długi, blisko dwustuletni okres panowania XII dynastii (około 1990 – 1780 r. przed Chr.), należał do najszczęśliwszych w dziejach starożytnego Egiptu. Protoplastą dynastii został Amenemhat I – były wezyr (głównodowodzący armią) ostatniego z władców z XI dynastii – który przeniósł stolicę z Teb w okolice Memfis, ostentacyjnie nawiązując do tradycji władców związanych z Dolnym Egiptem. Aby wzmocnić pozycję faraona, osłabioną wzrostem niezależności przywódców nomów, współwładcą uczynił swojego syna Senusereta I, który okazał się być wybitnym monarchą. Podczas swojego długiego panowania, w licznych wojnach, zapewnił mocarstwową pozycję Egiptowi, co stworzyło również korzystne warunki dla handlu zagranicznego i przyczyniło się do rozwoju gospodarki oraz znacznego wzrostu zamożności ludności.

Sztuka tego okresu nawiązywała do tradycji Starego Państwa. Ważną grupę zachowanych rzeźb stanowią posągi faraonów, wykonane z rozmaitego materiału.

W okresie XII dynastii popularnością cieszyły się sfinksy z głowami faraonów, wzorowane na Wielkim Sfinksie Cheopsa.

Natomiast nowatorską formą rzeźby nagrobnej, wprowadzoną w tym okresie, są tzw. „posągi blokowe”, w których tylko głowa i zarysy kończyn wyłaniają się z sześciennego bloku kamiennego. Rzeźby tego typu mogły ewaluować z posągów siedzących skrybów, lecz nabrały zapewne mistycznego znaczenia, jako obrazujące pośmiertne wyzwalanie się ducha (ka) z więzów ziemskiego ciała.

Piramidion Amenemhata III, czyli szczyt „Czarnej Piramidy” tego faraona, wykonany jest z polerowanego bazaltu, jego wysokość wynosi 1,4 m, a długość boku kwadratowej podstawy 1,85 m; waży 4,6 tony. Na jego wschodniej ścianie wygrawerowano uskrzydlony dysk słoneczny, a pod nim parę magicznych oczu, które miały umożliwić pochowanemu faraonowi oglądania świata zewnętrznego. Poniżej umieszczono trzy ideografy „nefer”, oznaczające „doskonałość” lub „piękno”.

Dekoracja grobów w okresie Średniego Państwa była stosunkowo skromna, często ograniczała się tylko do ozdobnej steli z inskrypcją, a zamiast reliefów, ściany były pokryte malowidłami, wykonanymi w żywych kolorach, na tynku, które, inaczej niż w okresie Starego Państwa nie były układane w równoległe pasy.

Po wygaśnięciu XII dynastii, w końcowych latach XVIII w., sytuacja polityczna Egiptu stała się bardzo złożoną i niestabilną. Siedemdziesięciu następnych lat, nazywanych umownie okresem dynastii XIII, charakteryzował się ciągłymi walkami o panowanie, prowadzącymi do stopniowego rozpadu królestwa. O procesie tym świadczy liczba ponad pięćdziesięciu ówczesnych władców, często nie znanych nawet z imienia. Zachował się wizerunek tylko jednego z nich, noszącego imię Awibra Hora. Jest to drewniany posąg kroczącego króla, obecnie całkowicie nagi, choć, jak dowodzą badania laboratoryjne, musiał niegdyś nosić kosztowny strój i klejnoty. Posąg miał zapewne przedstawiać nie tyle samego władcę, co jego duchowy sobowtór, o czym świadczy, umieszczona nad głową, oryginalna konstrukcja drewniana, w formie ideografu ka – dwóch rąk złożonych w kształcie litery „U”, z dłońmi wzniesionymi do góry.

W związku z ożywionymi kontaktami handlowymi, już w okresie XII dynastii, nastąpił wzrost fali emigrantów napływających do Egiptu, głównie z Lewantu, którzy osiedlali się często na północno zachodnich krańcach państwa i bywali zatrudniani w wojsku, handlu i rzemiośle. Podczas zamieszek w okresie XIII dynastii, emigranci ci założyli niewielkie niezależne państewko na terenie delty Nilu, które, wraz z podobnymi drobnymi jednostkami politycznymi, zaliczane jest umownie do XIV dynastii, panującej równolegle z XIII. Około roku 1650, jeden z ich przywódców zajął Memfis i ogłosił się faraonem Egiptu. Wydarzenie to uważane jest za początek Drugiego Okresu Przejściowego, chociaż dynastia XIII bywa również włączana do tego okresu.

Dynastia XV – która wówczas powstała i w historii nosi grecką nazwę „hyksoskiej”, pochodzącą od egipskiego epitetu he-chasut oznaczającego „władców obcych ziem” – władała Dolnym Egiptem przez sto lat, a Egipt środkowy i tworzyły niezależne państwa. Numerem XVI oznaczana jest pomniejsza dynastia hyksoska, rządząca równolegle z dynastią XV, a numer XVII nosi rdzennie egipska dynastia tebańska.

Około roku 1650, Jahmes, władca z tej dynastii zdołał wyprzeć Hyksosów i zjednoczyć Egipt, jako założyciel dynastii XVIII, rezydującej w Tebach. Jest to uważane za początek Nowego Państwa Egipskiego.

Pierwsi faraonowie z XVIII przeprowadzali reformy prawa, administracji i kultu religijnego, mające na celu przywrócenie jedności społeczeństwa, po tak długim okresie podziału. Służyło temu, między innymi, wyniesienie tebańskiego boga, Ra, do roli najwyższego bóstwa w całym kraju, a także deifikacja osoby faraona i jego małżonki. Jednocześnie skuteczne działania wojenne, prowadzone tak na południu, w Nubii, jak i na północnym wschodzie, w Lewancie, doprowadziły do rozszerzenia i umocnienia granic państwa, dzięki czemu Egipt stał się lokalnym mocarstwem. Wzrosła również rodzima produkcja rzemieślnicza i wymiana handlowa z zagranicą. Wszystko to przyczyniło się do wzrostu zamożności społeczeństwa.

Po zapaści jaka panowała w okresie rządu Hyksosów, sztuka przeżywała rozkwit, przy czym świadomie nawiązywała do tradycji Starego Państwa, co miało służyć integracji społeczeństwa. I tak, bardzo liczne ówczesne posągi władców, umieszczane w świątyniach i w ich otoczeniu miały wygląd standardowy; ich celem nie było oddanie indywidualnych rysów, lecz propagowanie idei monarchii.

Znakomitym artefaktem, pochodzącym z okresu panowania Amenhotepa I (1525 – 1504), jest zewnętrzna trumna młodo zmarłej, Ahmose-Meritamun, starszej siostry, a zarazem żony tego faraona; wykonana z drewna cedrowego, była niegdyś pokryty złotą blachą, która została zrabowana jeszcze w starożytności.

Osobą, która decydująco wpłynęła na odejście od stereotypów, w kierunku większego zindywidualizowania i realizmu sztuk plastycznych, była Hatszepsut, najstarsza córka faraona Totmesa I, a później także żona Totmesa II, swojego przyrodniego brata. Po przedwczesnej śmierci tego faraona, legalnym następcą tronu został młodszy Totmes, jego nieletni syn z innego małżeństwa, a więc bratanek i pasierb Hatszepsut, która objęła rządy jako jego regentka. Nie zaspokoiło to w pełni ambicji Hatszepsut, która po kilku latach regencji, objęła oficjalnie tron faraonów, jako druga, kobieta w historii Egiptu, a młody Totmes pozostawał tylko formalnie jej współwładcą, nawet po osiągnięciu pełnoletności. Po śmierci Hatszepsut, gdy objął władzę jako Totmes III, usuwał ślady jej panowania.

W sumie Hatszepsut rządziła sprawnie Egiptem przez dwadzieścia lat (około 1479 – 1458), wspomagana przez grupę doradców, spośród których główną rolę odgrywał Senemunt, prawdopodobnie jej kochanek.

Na licznych wizerunkach Hatszepsut portretowana jest w stroju faraona, łącznie z rytualną sztuczną brodą, lecz zachowuje swoje oryginalne rysy pięknej kobiety. Realizmem oznaczał się także wystrój plastyczny budowli wznoszonych podczas jej panowania – w tym słynnej świątyni w Deir el-Bahari – które nadzorował Senemunt, piastujący, obok licznych innych, stanowisko „Zarządcy Wielkich Prac Budowlanych”. Ta tendencja utrzymała się w sztuce następców Hatszepsut.

Przed odkryciem grobowca Tutanchamona, najbogaciej wyposażony grób, odkopany w Dolinie Królów w Karnaku, należał do małżeństwa Juji i Tuji, rodziców Tije, głównej żony faraona Amenhotepa III. Grób został wprawdzie obrabowany jeszcze w czasach antycznych i złodzieje ukradli z niego większość kosztowności, zachowało się nim jednak wiele przedmiotów, mniej dla nich wartościowych, lub trudnych do wyniesienia, W szczególności pozostały ozdobne drewniane sarkofagi i trumny, meble (łoże, trzy reprezentacyjne krzesła, ozdobne skrzynie i kasety), a także paradny rydwan, oraz wielka liczba naczyń, różnego przeznaczenia, w tym urny kanopskie, w których składano wewnętrzne organy zmarłych, wyjęte podczas balsamowania. Same mumie, tylko częściowo odwinięte z bandaży przez rabusiów poszukujących klejnotów, przetrwały w wyjątkowo dobrym stanie, z zachowaniem rysów twarzy zmarłych. Cennym artefaktem był zwój papirusowy, długi na blisko 10 m, z ilustrowanym tekstem Księgi Zmarłych, należący do Juji.

Wybitną postacią z okresu panowania XVIII dynastii był Amenhotep syn Hapu; zasłynął jako nadworny architekt Amenhotepa III; wzniósł, między innymi, olbrzymią świątynię nagrobną tego faraona, z której zachowały się tzw. „Kolosy Memnona”. Według tradycji był uniwersalnym mędrcem, filozofem i doradcą faraona oraz nauczycielem jego syna Amenhotepa IV (Echnatona). Pośmiertnie został uznany za boga.

Panowanie Amenhotep IV wiąże się z dogłębną lecz krótkotrwałą rewolucją w dziedzinie kultu religijnego w Egipcie. Już jego ojciec, Amenhotep III, przyczynił się do znacznego wzrostu popularności Atona, mało znanego boga tarczy słonecznej, co mogło mieć na celu ograniczenie wzrastającej potęgi tebańskich arcykapłanów Amona, oficjalnego boga państwowego. Po wstąpieniu na tron Amenhotep IV (panował latach około 1350 – 1333) – wzniósł ogromny kompleks świątynnym poświęcony Atonowi w Tebach, lecz nadal uczestniczył w kulcie innych bogów, natomiast kilka lat później rozpoczął ogromną reformę religijną, uznającą Atona za jedynego boga państwowego, a wszelkie przejawy kultu innych bogów za zakazane bałwochwalstwo. Nie był to jednak prawdziwy monoteizm, lecz tzw. henoteizm, gdyż nie negował możliwości istnienia innych bogów. Faraon przyjął nowe imię Achenatona, czyli „użytecznego dla Atona” (w Polsce nazywany jest Echnatonem) i założył nową stolicę, Achetaton – „Horyzont Atona” – na północ od Teb, w miejscu na którym leży obecnie miejscowość Amarna.

W przeciwieństwie do tradycyjnych bóstw egipskich, Aton nie posiadał żadnej personifikacji; był duchem przenikającym wszystko, tak jak światło, a jego symbolem była tarcza słoneczna, z rozchodzącymi się promieniami. W Achetatonie wzniesiono świątynie Atona, w postaci wielkich konstrukcji, pozbawionych dachu, by do ich wnętrza mogły docierać promienie słoneczne; przy wschodzie słońca składano ofiary z kadzidła i produktów spożywczych. W sprawowaniu kultu ważną rolę odgrywał faraon, jako jedyny pośrednik pomiędzy bogiem, a ludźmi.

Tak radykalne reformy religijne musiały wzbudzać opory, w szczególności ze strony kapłanów tradycyjnych bogów, historia nie wspomina jednak o protestach społecznych. Natomiast reforma niewiele przeżyła swojego twórcę. Tutanchamon, który urodził się za panowania Echnatona i był bliskim jego krewnym, być może nawet synem, nosił pierwotnie imię Tutanchaton, w którym zmienił przyrostek w czwartym roku swojego panowania (około roku 1329), a wzniesiona wówczas „Stela Odnowienia” oznajmia o przywróceniu przez niego dawnej religii, z Amonem, jako głównym bogiem państwowym. Echnaton został skazany na damnatio memoriae; jego imię nie pojawiło się w spisach faraonów i było usuwane z wszelkich inskrypcji, tak, że pamięć o nim zaginęła i informacji o jego istnieniu dostarczyły dopiero prace archeologiczne, prowadzone w Amarnie, pod koniec XIX i na początku XX w., gdzie dokopano się do ruin Achetatonu.

Jest zdumiewające, że krótkiemu okresowi panowania religii Atona, towarzyszyła rewolucyjna zmiana stylu sztuki egipskiej, który w całej pozostałej historii charakteryzuje wyjątkowy konserwatyzm. Ze względu na miejsce, z którego głównie pochodzą eksponaty, styl ten nazywany jest amarnańskim. Zmiany obejmowały zarówno tematykę i dynamikę scen rodzajowych, jak nawet technikę wykonania, lecz przede wszystkim są widoczne w wizerunkach postaci i to w szczególności samego faraona. O ile władcy Egiptu z innych okresów przedstawieni są jako muskularne męskie postacie, to posągi Echnatona charakteryzuje daleko posunięta feminizacja i to w kierunku nie mającym nic wspólnego z wysubtelnieniem: szerokie biodra i uda, obwiły brzuch i obfite piersi, cienkie ręce i łydki…

Twarz Echnatona jest nadmiernie wydłużona, ze spadzistym czołem i nosem, wąskimi skośnymi oczami i grubymi wargami.

Większość wizerunków Echnatona uległa prawdopodobnie celowemu zniszczeniu, natomiast zachowało się szereg jego profili, lub ich fragmentów, wyżłobionych z rozmachem na tzw. talatatach, niewielkich blokach kamiennych, używanych przy zabudowie Achetatonu. Co ciekawe, pochodzące z tego okresu reliefy są na ogół wklęsłe, być może dlatego, że taki relief był szczególnie efektowny przy porannym oświetleniu towarzyszącym modłom do Atona.

Wizerunki kobiet są mniej manierystyczne, chociaż chociaż wygolone głowy córek Echnatona mają bardzo wydłużone czaszki.

Z Amarny pochodzi jedna z najsłynniejszych rzeźb egipskich, przedstawiającą głowę Nefertiti, żony Echnatona, z jednym niedomalowanym okiem, przechowywana w Berlinie. Na mnie osobiście większe jeszcze wrażenie wywarły dwie nieukończone rzeźby głowy tej antycznej piękności z Muzeum Egipskiego w Kairze.

W okresie amarnańskim rodzinne życia stało się jednym z nowych tematów sztuki. Taka intymna scena przedstawiona jest na wapiennej steli z Muzeum Egipskiego w Kairze, na której Echnaton i królowa Nefretiti siedzą na krzesłach naprzeciwko siebie i zabawiają się z trzema baraszkującymi córeczkami. Z tarczy słonecznej, umieszczonej powyżej spływają na nich promienie zakończone dłońmi dzierżącymi anch – znak życia. Ich postacie oddane są świetnie w ruchu, a wydłużone czaszki dziewczynek przypominają te z rzeźb amarnańskich. Uczciwie muszę tu dodać, ze autentyczność tej steli została ostatnio poddana w wątpliwość, jednak w muzeum w Berlinie istnieje inny, podobny relief, którego autentyczności nikt nie podważał.

Inną intymną scenę przedstawia niedokończona figurka Echnatona,
trzymającego na kolanach i całującego jakąś kobietę, zapewne żonę, lub jedną z córek.

O nowatorstwie i wysokim poziomie artystycznym świadczą zachowane fragmenty tynku jakim pokryta była podłoga jednego z pałaców w Achetatonie, z subtelnym wystrojem malarskim przedstawiającym zarośla nadbrzeżne, trzciny, papirusy i lotosy, a wśród nich lecące kaczki.

W roku 1906 w Dolinie Królów w Karnaku odkryto tajemniczy grób – znany obecnie jako KV55 – w którym znaleziono szereg przedmiotów i inskrypcji wskazujących na jego pochodzenie z okresu amarnańskiego, oraz jedną męską mumię, wraz z silnie zniszczoną pokrywą sarkofagu. Badania DNA prowadzone pod koniec pierwszego dziesięciolecia XXI wieku wykazały, że zmumifikowane ciało należało prawdopodobnie do syna Amenhotepa III, a zarazem ojca Tutanchamona, co wskazywałoby na Echnatona, przy czym zniszczenie przykrywy mogło było zostać dokonane świadomie, w ramach zacierania po nim wszelkich śladów. Teza taka pozostaje jednak w sprzeczności z ustalonym wcześniej, młodym wiekiem zmarłego, tak, że jego tożsamość pozostaje nadal sprawą kontrowersyjną.

Tutanchamon jest niewątpliwie najbardziej znanym ze wszystkich faraonów, lecz sława ta wynika nie z osobistych osiągnięć, lecz z bogactwa wyposażenia grobu, odkrytego w roku 1922 przez Howarda Cartera. Tutanchamon zmarł w roku 1323 przed Chr., zapewne w wieku około18 lat i być może niespodziewanie, gdyż został pochowany w stosunkowo małym i szybko przystosowanym grobie w Dolinie Królów w Karnaku. Poza schodami i korytarzem wejściowym, jego grób składa się z czterech pomieszczeń: przedsionka z małym aneksem, komory grobowej i przylegającego do niej skarbca. Były one ciasno wypełnione przedmiotami stanowiącymi wyposażenie grobowe. Dwie próby rabunku, jakie miały miejsce niedługo po zamknięciu grobu, doprowadziły do wielkiego bałaganu w dwóch pierwszych pomieszczeniach, lecz w przeciwieństwie do wszystkich innych grobów królewskich, jego wyposażenie pozostało prawie nienaruszone.

Mumia Tutanchamona owinięta była bandażami, a pomiędzy ich warstwami starannie rozmieszczono ponad sto pięćdziesiąt przedmiotów: klejnotów, paradnej broni i licznych amuletów. Głowę i ramiona mumii przykrywała maska trumienna – wykonana z repusowanego złota – przedstawiająca młodego faraona w nemesie, w poziome pasy, z ureuszem (kobrą) i głową sępa – emblematami Dolnego i Górnego Egiptu – nad czołem; od dołu maska zakończona jest półokrągłym kołnierzem, ozdobionym intarsjami z lapis-lazury, karmelionu i obsydianu. Złote dłonie faraona, umieszczone na piersiach mumii, poniżej maski, dzierżyły insygnia władzy: hekę (berło w formie laski pasterskiej) i mechachę (bicz podobny do cepów), a dalej dekorację dopełniał sokół z rozpostartymi skrzydłami, pokryty emalią komórkową.

Mumię zamknięto w trzech antropoidalnych trumnach, umieszczonych dokładnie jedna w drugiej. Na wiekach, od strony głowy, wystrój wszystkich trzech trumien powtarza program ikonograficzny dekoracji mumii, lecz różni się pomiędzy sobą użytym materiałem, techniką oraz różnymi szczegółami, natomiast w dolnych partiach wieka zasadniczym motywem są skrzydła dwóch bogiń, przedstawionych w formie ptaków, opiekuńczo otulające skrzynie trumien.

Trumna wewnętrzna, wykuta z grubych arkuszy złota i wycyzelowana, jest najbliższa wyglądem masce, natomiast dwie pozostałe wykonane są z drewna i całe pokryte grubą warstwą pozłacanego stiuku, z wygrawerowanymi postaciami i hieroglifami.

Wystrój trumny środkowej jest najbogatszy; cała pokryta jest deseniem z drobnych falek – intarsjowanych kamieniami półszlachetnymi i pastą szklaną – przypominających upierzenie.

Po zamknięciu, trumny umieszczano w rzeźbionym sarkofagu z żółtego kwarcu, z granitową przykrywą. Obecnie tylko sama mumia i sarkofag znajdują się nadal w grobowcu w Karnaku, natomiast całe pozostałe wyposażenie grobu eksponowane jest w Wielkim Muzeum Egipskim.

Pierwotnie sarkofag obudowany były aż czterema ogromnymi skrzyniami-kaplicami, wykonanymi z drewna cedrowego, o wymiarach pozwalających na precyzyjne umieszczenie kolejno, jednej w drugiej; są zadaszone, lecz pozbawione podłóg; do każdej z nich prowadziły dwuskrzydłowe wrota, zajmujące prawie całe szerokości ściany skierowanej ku wejściu. Montowane były na miejscu, w niewielkiej komorze grobowej i w rezultacie wypełniały ją niemal całkowicie, pozostawiając jedynie wąskie obejście.

Ściany trzech kaplic wewnętrznych pokryte są złoconym stiukami, z wygrawerowanymi scenami religijnymi i inskrypcjami hieroglificznymi związanymi z przejściem zmarłego do świata pozaziemskiego, natomiast ściany kaplicy zewnętrznej, pokrytej niebieskim fajansem udekorowane są złotymi stiukami w formie amuletów.

Egipcjanie wierzyli, że poza zmumifikowanym ciałem, do przejścia duszy zmarłego do innego świata, konieczne były również jego organy wewnętrzne – wątroba, płuca, jelita i żołądek, które wyjmowano, przed procesem mumifikacji i umieszczano w naczyniach nazywanych kanopami. Kanopy z grobu Tutenchamona mają postać małych trumienek, umieszczonych w cylindrycznych otworach, w ozdobnej sześciennej skrzyni z alabastru, każdy zamknięty identyczną przykrywą, w formie pięknej głowy faraona, ubranej w nemes. Skrzynia z klei zamknięta była we wspaniałej, drewnianej kaplicy, której dach, wsparty na narożnych kolumnach, dekorują dwa rzędy ureuszy z dyskami słonecznymi nad głowami. Ściany kaplicy pokryte są złotym stiukiem z wygrawerowanymi postaciami bóstw, a na wprost każdej ściany figuruje posąg bogini osłaniającej kaplicę rozpostartymi ramionami. Wszystkie cztery boginie są identyczne, rozróżniają je tylko napisy hieroglificzne. Ich wiotkie postacie są pełne wdzięku, a twarze, obrócone kokieteryjnie półprofilem, są wyjątkowo piękne. Widać tu wyraźne wpływy sztuki amarnańskiej.

W egipskich obrządkach pogrzebowych ważną rolę odgrywał bóg Anubis, przedstawiany zwykle z głową, lub cała figurą szakala; opiekował się procesem balsamowania oraz prowadził zmarłego w zaświaty i nadzorował ważenie jego serca. Figura Szakala-Anubisa, wykonana z drewna nasyconego czarną żywicą, ze złotymi intarsjami, umieszczona była na ozdobnej skrzyni, w przedsionku grobowca Tutanchamon

Mała Złota Kapliczka, odnaleziona w przedsionku grobowca Tutanchamona, przeznaczona do przechowywania posągu faraona, wykonana została z drewna i cała pokryta, od wewnątrz i zewnątrz, pozłacanym stiukiem, z reliefami, przedstawiającymi sceny z codziennego życia jego i jego małżonki, oraz ceremonii religijnych z ich udziałem.

Kwiaty lotosu pogrążające się na noc w wodzie, by rankiem wynurzyć się z powrotem, miały dla Egipcjan symboliczne znaczenie. Głowa młodocianego Tutanchamona wynurzająca się z kwiatu lotosu, mogła symbolizować jego przejście do innego świata. Ogolona głowa i wydłużona czaszka wskazują na wpływy stylu amarnańskiego, podobnie jak delikatne, zindywidualizowane rysy.

Natomiast popiersie Tutanchamona, typu „manekinowego”, bliższe jest klasycznego stylu posągów faraońskich, z rozbudowaną klatką piersiową i wąskimi biodrami.

W stercie sprzętów, pozostawionych w nieładzie w przedsionku grobu Tutanchamona, po próbach rabunku, znalazły się paradne rydwany faraona, rozłożone na części.

W grobie Tutanchamona znajdowało się cztery paradnych łoża, które miały służyć faraonowi w zaświatach, oraz trzy łoża rytualne, ozdobione głowami i stylizowanymi korpusami trzech zwierząt – lwicy, krowy i mitycznego drapieżnika – reprezentującymi trzy bóstwa, których przychylność, potrzebną do przejścia do innego świata, zapewniano zmarłemu, układając kolejno jego zmumifikowane ciało na tych trzech łożach.

Tron Tutanchamona, znaleziony w jego grobie, pochodzi ze wczesnego okresu jego panowania, o czym świadczy scena przedstawiona na oparciu, ukazująca parę królewską, w promieniach rozchodzących się ze słonecznego dysku Atona, a towarzysząca im inskrypcja podaje imię faraona, w jej pierwotnej formie, Tutanchaton. Wiotkie kształty postaci i bogata ornamentyka wskazują również na styl amarnański.

Krzesło ceremonialne z grobu Tutanchamona składa się z taboretu, o wklęsłym siedzeniu, do którego dodano – zapewne później – proste oparcie. Poza niezgodnością stylistyczną, świadczy o tym użycie dwu różnych form imienia faraona. Obie części krzesła są bogato ozdobione intarsjami.

Na pokrytym złotą blachą korpusie wachlarza z grobu Tutanchamona przedstawiona jest scena polowania na strusie, których pióra wykorzystywano do wachlarzy.

W pomieszczeniu skarbca, w grobie Tutanchamona, do którego nie wdarli się rabusie, zachowało się, w wielkim porządku, około trzydziestu figurek wykonanych z twardego drewna i pokrytych złotem płatkowym, przedstawiających głównie faraona, w różnych pozach, związanych z kultem religijnym. Postacie przedstawione są świetnie w ruch, a ich budowa anatomiczna przypomina sztukę amarnańską, do tego stopnia, że istnieje podejrzenie, iż oryginalnie przedstawiały Echnatona.

W komorze grobowej Tutanchamona odnaleziono figurę czarnej gęsi, która mogła reprezentować boga Amona, lub mieć związek z procesem ubóstwiania zmarłego faraona.

Popularną formą biżuterii w starożytnym Egipcie, w szczególności w Nowym Państwie, były naszyjniki usech, typu szerokich kołnierzy, wykonywane z drobnych paciorków z półszlachetnych kamieni, naszywanych koncentrycznie wzdłuż otwartego okręgu, które robiły wrażenie sznurów korali.

Pektorały i inne klejnoty, odnalezione w grobie Tutanchamona, świadczące o mistrzostwie ówczesnych złotników złotników, odgrywały często rolę amuletów. Najpopularniejszym motywem był w nim żuk skarabeusz, symbolizujący odrodzenie do nowego życia.

Ramzes II, wnuk Setiego I, założyciela XIX dynastii, uważany jest za jednego najwybitniejszych faraonów, a 66 lata jego panowania (1279 – 1213) są okresem szczytowej potęgi i dobrobytu Egiptu. Prowadził liczne i na ogół zwycięskie kampanie wojny, w Syrii, Nubii i Libii, a poza tym zasłynął z wyjątkowo szeroko zakrojonego programu budowlanego, obejmującego między innymi, założenie nowej stolicy, Pi-Ramesses, oraz wzniesienie świątyń Ramasseum i Abu Simbel. Jego obelisk został ustawiony przed wejście do Wielkiego Muzeum Egipskiego.

Wraz z XX dynastią kończy się okres Nowego Państwa i zaczyna Trzeci Okres Przejściowy, obejmujący lata 1075 – 653, w którym Egipt podupadał, był podzielony i rządzony głównie przez dynastie obcego pochodzenia, libijskie i kuszyckie. Ostatnią rodzimą była dynastia XXI, która praktycznie panowała tylko w Dolnym Egipcie, gdyż w Górnym i Środkowym władzę sprawowali faktycznie potężni Arcykapłani Amona z Teb. Stolica dynastii znajdowała się w Tais, w Delcie Nilu. Tam właśnie w latach 1939 – 1940 francuski archeolog, Pierre Montet, odkrył nekropolię z grobami władców i dygnitarzy z XXI i XXII dynastii, a wśród nich jedyny znany grób faraona, do którego rabusie nigdy nie dotarli, należący do Psusennesa I (panował w latach 1045 – 994). W przeciwieństwie do Karnaku, wilgotny klimat panujący w Delcie spowodował całkowite zniszczenie wszelkich materiałów organicznych, jakie znajdowały się w grobach, jednak zachowane wyroby metalowe, kamienne i ceramiczne, z grobów Psusennesa i pozostałych, nie ustępowały mistrzostwem wykonania tym z grobu Tutanchamon, a liczba znalezionych w nich ozdobnych naczyń, z metali szlachetnych, była w znacznie większa. Jednak lata w których dokonano odkrycia, przypadające na początek II wojny światowej spowodowały, że nie spotkało się z podobnym zainteresowaniem.

Podobnie jak w grobie Tutanchamona, głowa i ramiona mumii Psusennesa przykryte były jego maską trumienną, a cała mumia spoczywała w antropomorficznej trumnie. Jednak tak maska, jak i trumna wykonane były nie ze złota, lecz ze srebra, częściowo pozłacanego, co wynikało zapewne z faktu, że w tym czasie dostęp do złota, wcześniej sprowadzanego z Nubii, był w Egipcie ograniczony.