Miasto Tesaloniki, nazywane krócej Salonikami, zostało założone w roku 315 przed Chr., przez króla Macedonii, Kasandra, syna Antypatra, jednego z diadochów, wodzów Aleksandra Wielkiego, którzy po śmierci Aleksandra walczyli pomiędzy sobą, o panowanie nad ziemiami podbitymi przez niego. Nazwa miasta pochodzi od imienia żony Kasandra, Thessalonike (Θεςςαλονικη), córki króla Filipa II i przyrodniej siostry Aleksandra Wielkiego. Ze względu na swoje dogodne położenie, nad Morzem Egejskim, Tesaloniki rozwijały się szybko i wkrótce wyrosły na największe miasto Macedonii, wyprzedzając Pellę, dawną stolicę królewską. Po podboju Macedonii przez Rzym w roku 168 przed Chr. miasto zostało stolicą rzymskiej prowincji Macedonii i prosperowało nadal, do czego przyczyniła się budowa Via Egnatia, głównej drogi rzymskiej, przecinającej Bałkany z zachodu na wschód, od Dirachium, nad Adriatykiem, do Tesalonik nad Morzem Egejskim, wzdłuż której nie tylko maszerowały legiony, lecz również transportowano towary. W latach 305 – 311 po Chr., w krótkotrwałym okresie tertrarchii, wprowadzonej przez Dioklecjana, Tesaloniki były stolicą Galeriusza, jednego z cezarów, a później augustów, który wzniósł w mieście szereg monumentalnych budowli. Po podziale Cesarstwa Rzymskiego na wschodnie i zachodnie, Tesaloniki stały się drugim co do wielkości i znaczenia miastem Cesarstwa Wschodniego, ustępującym tylko Konstantynopolowi, a około roku 390 miasto zostało otoczone potężnymi murami obronnymi, które przetrwały aż do XIX w., a ich fragmenty można oglądać jeszcze dzisiaj. Mury te wytrzymały najazdy Awarów i Słowian w VI i VII wieku. Jednak w roku 904 Tesaloniki zostały zdobyte od strony morza i splądrowane przez flotę arabską, pod wodzą greckiego renegata Leona z Trypolitanii. Natomiast w roku 1204, miasto zostało zajęte przez uczestników Czwartej Krucjaty i uczynione stolicą efemerycznego Królestwa Tesaloniki, wasalnego wobec Łacińskiego Cesarstwa Konstantynopolitańskiego, a po przejściowej okupacji bułgarskiej, oraz „proletariackich” rządach zelotów, trafiło do Cesarstwa Nicejskiego, by wraz z nim dołączyć do reaktywowanego Cesarstwa Bizantyńskiego w roku 1261. W drugiej połowie XIV i w pierwszej XV w. narastał nacisk turecki na pozostałe resztki Cesarstwa Bizantyńskiego, w tym na Tesaloniki, które parokrotnie popadały w poddaństwo osmańskie i próbowały się z niego wydobyć, by w roku 1430 trafić ostatecznie na niemal pięćset lat pod jarzmo tureckie.
Na początku XVI w. władze sułtańskie osadziły w Tesalonikach około 20 000 sefardyjskich Żydów, wygnanych z ojczystej Hiszpanii dekretem królów katolickich. Społeczność żydowska w Tesalonikach prosperowała, co powodowało dalszy napływ prześladowanych uciekinierów żydowskich, z innych krajów i pod koniec XVII w. Tesaloniki stały się jedynym dużym miastem europejskim, w którym większość mieszkańców stanowili Żydzi. Podczas drugiej wojny światowej i niemieckiej okupacji Grecji, niemal cała społeczność żydowska miasta została wymordowana w obozach koncentracyjnych.
W roku 1821, po wybuchu greckiej wojny o niepodległość, turecki gubernator Tesalonik rozkazał wymordować dwustu chrześcijańskich zakładników, a w roku 1826 podobny los dotknął licznych janczarów, zbuntowanych po likwidacji ich korpusu. Po uzyskaniu niepodległości przez Grecję, w roku 1830, Tesaloniki nie znalazły się w granicach nowo powstałego Królestwa Grecji, do którego zostały przyłączone dopiero w roku 1912, podczas tzw. Pierwszej Wojny Bałkańskiej.
Chrześcijaństwo zawitało w Tesalonikach bardzo wcześnie. Przyjmuje się, że Św. Paweł założył tam Kościół lokalny w czasie swojej drugiej podróży misyjnej w latach 50/51; należeli do niego tak nawróceni żydzi, jak i poganie; dwa listy skierowane do tego Kościoła są jednymi z najstarszych listów Pawłowych.
Galeriusz, cezar, a później august, rezydujący w Tesalonikach, należał początkowo do najgorliwszych zwolenników i realizatorów prześladowań chrześcijan, zainicjowanych edyktem Dioklecjana z roku 303. Według tradycji do jego ofiar należał Św. Demetriusz, który czczony jest do tej pory, jako patron Tesalonik. Jednak w roku 311, niedługo przed swoją śmiercią Galeriusz zakończył prześladowania, wydając edykt tolerancyjny, natomiast w roku 390, cesarz Teodozjusz I wydał w Tesalonikach edykt ustanawiający chrześcijaństwo nicejskie rzymską religią państwową.
W Cesarstwie Bizantyńskim Tesaloniki należały do najważniejszych ośrodków kultury i sztuki. W szczególności wzniesiono tu szereg kościołów i klasztorów, reprezentujących wysoki poziom artystyczny. Pod panowaniem tureckim większość kościołów chrześcijańskich w Tesalonikach została przekształcona na meczety. Na szczęście ich wystrój mozaikowy lub malarski często nie był całkowicie niszczony, lecz pokrywany tynkiem, dzięki czemu zachowały się przynajmniej jego większe lub mniejsze partie, odkrywane i restaurowane, po przyłączeniu Tesalonik do Królestwa Grecji. W roku 1988 piętnaście najważniejszych zabytków wczesno-chrześcijańskich i bizantyńskich Tesalonik, w tym trzynaście kościołów , zostało wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Najstarsze z tych zabytków powstały w latach 293 – 311, pod auspicjami Galeriusza, który rezydował w tym czasie w Tesalonikach. Do wzniesionego wówczas kompleksu budowlanego należał pałac cesarski, bazylika, łaźnia, łuk triumfalny, rotunda i parę innych budynków publicznych; wszystkie połączone pomiędzy sobą kolumnadami. Spośród nich zachował się tylko dwa – łuk triumfalny oraz rotunda – i te zostały włączone do listy UNESCO. Z pozostałych przetrwały jedynie fundamenty, odsłaniane stopniowo podczas prowadzonych nadal badań archeologicznych, które pomagają w odtworzeniu planu całego kompleksu.
Łuk triumfalny, ustawiony w poprzek starożytnej Via Egnatia, wzdłuż której biegnie obecnie główna ulica Tesalonik, został wzniesiony na przełomie trzeciego i czwartego wieku, dla upamiętnienia wielkiego zwycięstwa nad perskimi Sasanidami, jakie Galeriusz odniósł w bitwie pod Satalą, w roku 297, po której splądrował ich stolicę, Ktezifolon. Łuk posiadał trzy przęsła, z których zachowały się dwa, częściowo licowane silnie zniszczonymi płaskorzeźbami przedstawiającymi epizody wojny z Persami oraz życia dworskiego.
Rotunda Galeriusza, ukończona około roku 306, jest ogromną budowlą, wzniesioną na planie kolistym, z ceglanego muru cylindrycznego, o grubości 6,3 m i przykrytą płaską kopułą o średnicy 24,5 m, której zwornik wznosi się na wysokość niemal 30 m. W ścianach rotundy, na wysokości podłogi rozmieszczonych zostało symetrycznie osiem wielkich nisz przykrytych kolebkowymi sklepieniami. Wewnętrzne ściany oblicowane były marmurową wykładziną. Nie jest jasne, jakie było przeznaczenie rotundy. Być może miała ona służyć jako mauzoleum Galeriusza, chociaż nie został w nim pochowany, lub jako świątynia pogańska. Na kościół chrześcijański rotunda została przemieniona zapewne pod koniec czwartego wieku, za panowania Teodozjusza I. Dokonano w niej kilku zmian konstrukcyjnych, z którym najważniejszym było otoczenie całego budynku zewnętrznym murem koncentrycznym, odległym od dotychczasowego o około ośmiu metrów, lecz niższym i zadaszonym, dzięki czemu powstało wewnętrzne obejście, na które przebito przejścia, w miejscach istniejących wcześniej nisz.
Zasadnicza zmiana polegała jednak na pokryciu mozaikami ścian i kopuły, co nastąpiło zapewne pomiędzy późnym wiekiem czwartym, a wczesnym szóstym, prawdopodobnie bliżej tej wcześniejszej daty. Po podboju tureckim, rotunda została przemieniona na meczet, a mozaiki częściowo zniszczone i przykryte warstwą tynku. Gdy po wyzwolenia miasta usunięto tynki, okazało się, że większość mozaik uległa całkowitemu zniszczeniu. Zachowały się głównie ich duże fragmenty w poziomym pasie, poniżej kopuły, oraz na sklepieniach przejść z obejścia do środka rotundy. Te pierwsze, przedstawiają wspaniałą architekturę pałaców, a na ich tle postacie miejscowych męczenników, stojących w postawie orantów, identyfikowane podpisami. Złocistość pałaców wydaje się wskazywać na to, że nie są to ziemskie budowle, lecz mają symbolizują raj, co potwierdza fakt umieszczenia na krużgankach pawi – symboli nieśmiertelności. Ciepła, złoto-purpurowa kolorystyka mozaik jest bardzo piękna, natomiast mnie osobiście rażą zimne plamy ostrej zieleni, pojawiające się gdzie nie gdzie, na przykład na kotarach w pałacach.
Mozaiki na sklepieniach przejść mają zupełnie inny charakter; przedstawiają wzory geometryczne oraz ptaki różnych gatunków, a ich zestawy kolorystyczne są dla mnie wręcz nieprzyjemne, nie wytrzymują porównania z ptakami na sklepieniu w pałacu arcybiskupim w Rawennie.
Z monumentalnością Rotundy kontrastuje skromny kościółek, znany obecnie pod wezwaniem Św Dawida z Tesalonik, nie wyróżniający się niczym wśród gęstej i ubogiej zabudowy stromego zbocza starej dzielnicy, Ano Poli. Wczesnośredniowieczna legenda wiąże jego początki z osobą Teodory, córki Maksymiana, współcesarza Dioklecjana, która rzekomo miała być potajemną wyznawczynią chrześcijaństwa. Na jej prośbę, Maksymian wzniósł dla niej dom z przyległą łaźnią, na miejscu obecnego kościoła, w której urządziła potajemny chrześcijański dom modlitwy, a zdemaskowana, poniosła śmierć męczeńską. Natomiast w rzeczywistości, kościół jest prawdopodobnie późniejszy o około dwustu lat i powstał na przełomie piątego i szóstego wieku, jako katolikon klasztoru Moni Latombou, którego nazwa pochodziła od pobliskich kamieniołomów.
Oryginalny kościół, pod wezwaniem Chrystusa Zbawiciela, został wzniesiony na planie kwadratu, z wbudowanym weń krzyżem greckim, co pozostawiało wolne pomieszczenia na rogach, z pozbawioną okien kopułą, na środku dachu, w którym oświetlenie wnętrza pochodziło z dwóch okien umieszczonych na końcach ramion krzyża. Z czasem zachodnia część kościoła została usunięta, a dach z kopułą przebudowany na kryty dachówką.
Na przełomie piątego i szóstego wieku konchę absydy kościoła udekorowano mozaiką, w stylu zbliżonym do mozaik pogańskich z tego okresu – uchodzącą za jedną najwybitniejszych mozaik wczesnochrześcijańskich – przedstawiającą młodzieńczego Chrystusa siedzącego na tęczy i otoczonego świetlistą nimbem, z prawą ręką wzniesioną w geście błogosławieństwa, a w lewej trzymającego rozwinięty zwój z napisem: „Oto nasz Bóg, Ten któremu zaufaliśmy, że nas wybawi” (Iz. 25:9). Wokół nimbu umieszczono symbole czterech Ewangelistów dzierżące ozdobne księgi Ewangelii, a po bokach figurują postacie proroków starotestamentowych, Ezechiela i Habakuka. Poniżej cztery rzeki raju spływają do Jordanu, w którym pluskają się ryby jak również pogański bóg rzeki, a w tle widać ukwieconą łąkę. Delikatne kolory mozaiki zapewniają harmonijną całość.
W dwunastym, a później również w czternastym wieku ściany kościoła zostały pokryte freskami, a podczas okupacji tureckiej kościół został przekształcony na meczet i cały jego wystrój wewnętrzny pokryto tynkiem, który usunięto dopiero po wyzwoleniu Tesalonik, gdy kościół został powtórnie konsekrowany, tym razem pod patronatem Św. Dawida, miejscowego anachorety. Szczęśliwie, mozaika w absydzie zachowała się w bardzo dobrym stanie, natomiast freski uległy wielkiemu zniszczeniu; stosunkowo najmniej ucierpiały sceny sceny Narodzin i Chrztu Chrystusa, pochodzące z okresu Kamnenów (drugiej połowy XII w.).
Według tradycji, podczas prześladowań chrześcijan, za panowania Dioklecjana, Św. Demetriusz (Dymitr), męczennik i patron Tesalonik, został uwięziony i zamordowany w łaźni rzymskiej położonej w centrum miasta. Po zalegalizowaniu chrześcijaństwa wzniesiono w tym miejscu mały kościółek, a w V wieku wielką bazylikę, która spłonęła w latach 630, lecz została odbudowana, z częściowym wykorzystaniem materiałów pochodzących z poprzedniej, jako ogromna konstrukcja pięcio-nawowa, z transeptem. Przeżyła dramatyczne chwile, gdy została splądrowana przez Arabów w roku 904 i przez Normanów, w roku 1181, oraz przekształcona, najpierw na krótko, na kościół katolicki, po IV Krucjacie, a po podboju tureckim, na meczet. Jednak, jak na ironię, największa klęska dotknęła bazylikę niedługo po wyzwoleniu Tesalonik spod okupacji tureckiej, gdy w roku 1917 została niemal kompletnie zniszczona w wielkim pożarze miasta. Pieczołowicie odbudowana w swojej oryginalnej formie, została oddana do użytku wiernych w roku 1949, lecz niestety większości jej bardzo bogatego wystroju wewnętrznego nie udało się uratować; przepadła ogromna większość jej wspaniałych mozaik i fresków, a w mniejszym stopniu także oryginalnego wystroju rzeźbiarskiego.
Obecnie najcenniejsze w bazylice są rzędy kolumn, oddzielających od siebie nawy, ze wspaniałymi i różnorodnymi kapitelami, pochodzącymi z różnych okresów, a przede wszystkim nieliczne, zachowane mozaiki, w szczególności pochodzące sprzed pierwszego okresu ikonoklazmu, tj. sprzed roku 730. Są to głównie duże mozaiki wotywne, ufundowane przez osoby świeckie lub instytucje społeczne, przedstawiające postacie świętych, w tym patrona bazyliki; charakteryzuje je wąska gama kolorystyczna oraz subtelne i pełne wyrazu modelowanie twarzy, a szaty pontyfikalne świętych przedstawiono ze wszystkimi szczegółami.
Jeszcze większego spustoszenie niż wśród mozaik dokonał pożar wśród fresków, zachowanych jedynie szczątkowo.
W krypcie bazyliki zachował się marmurowy baldachim X w,, wsparty na kolumnach, wzniesiony nad źródłem, w którym jak wierzono, za sprawą Św. Demetriusza, miał się pojawiać cudowny olej.
Hagia Sophia metropolitalny kościół Saloniki został wzniesiony na miejscu rozebranej bazyliki Św, Marka, w drugiej połowie ósmego wieku, zapewne jeszcze w pierwszym okresie ikonoklazmu, gdyż na o mozaice w absydzie figurował tylko prosty krzyż. Niemal kwadratowa bryła kościoła z wielką i niemal pustą płaszczyzną ceglanej ściany południowej i ciężkim kwadratowym bębnem kopuły nad naosem, robi surowe, jeśli nie wręcz ponure wrażenie.
Mozaiki z absydy i wnętrza kopuły pochodzą już z dziewiątego wieku. Ta pierwsza przedstawia Bożą Rodzicielkę z Dzieciątkiem (Θεοτόκος) na złotym tle. Natomiast na drugiej wyobrażona jest scena Wniebowstąpienia, z błogosławiącym Chrystusem na szczycie kopuły, w niebieskiej aureoli, podtrzymywanej przez dwa anioły, oraz z Maryją i dwunastoma apostołami, na obrzeżu. Apostołowie wyobrażeni są w rozmaitych pozach i ze zróżnicowanymi fizjonomiami, poprzedzielani między sobą drzewkami.
Na początku XVI w. kościół przekształcono na meczet, a w latach 1890, po poważnych zniszczony pożarem, odsłonięto w nim mozaiki, zakryte tynkiem, które przechodziły później kolejne renowacje, trwające aż do roku 1980. Oglądając obecnie mozaiki w absydzie i kopule, wyglądające na całkowicie nowe, trudno nie zadać sobie pytania, czy są one renowacją starych, czy też próbą ich zrekonstruowania.
Grecka nazwa Panagia Chalkeon (Παναγία τῶν Χαλκέων), którą można przetłumaczyć jako „kościół Najświętszej Marii kowali miedzi”, pochodzi zapewne stąd, że kościół został wzniesiony w regionie Tesalonik, w którym znajdowały się warsztaty obróbki miedzi. Z tablicy dedykacyjnej umieszczonej nad wejściem, wynika, że został ufundowany przez Kristofora Burgarisa, katapana Lombardii, wraz z rodzinę, w roku 1028, a więc w okresie panowania dynastii Komnenów i jego architektura jest charakterystyczna dla tego okresu. Został wzniesiony z cegły na planie kwadratu z wpisanym krzyżem, z trzema kopułami – środkową i dwiema nad narteksem. Gzyms biegnący w połowie wysokości dzieli całą bryłę kościoła na dwie części, a na rozczłonkowanie ścian składają się okna o różnej wielkości, oraz nisze i półkolumny.
Wystrój malarski kościoła, pochodzący głównie z okresu jego budowy, a częściowo również z XIV w,, zachował się tylko fragmentarycznie. W najlepszym stanie przetrwał piękny fresk w narteksie, z pierwszej połowy XI w., przedstawiający Sąd Ostateczny, niemal monochromatyczny, w ciepłych kolorach ciemnej ochry, z postacią tronującego Chrystusa, na jaśniejszej i zimniejszej kolistej aureoli.
Kościół Świętych Apostołów został ufundowany przez patriarchę Nifona, zapewne jako katolikon
klasztoru poświęconego Matce Boskiej. Po krótkim pontyfikacie patriarchy (1310 – 1314), usuniętego ze swojego urzędu, patronat nad budową przejął opat (hegumenos) Paweł. Był to okres, ostatniego już, wspaniałego rozkwitu sztuki bizantyńskiej, nazywanego „renesansem Paleologów”, od imienia panującej rodziny cesarskiej. Kościół Św. Apostołów – jeden z najważniejszych bizantyńskich zabytków z tego okresu – został wzniesiony na planie kwadratu, z wbudowanym w środku krzyżem greckim, pięcioma kopułami, oraz dwiema kaplicami, przedsionkiem i obejściem. Jego niewielkie pomieszczenia wewnętrzne, robią wrażenie bardzo wysokich.
Najcenniejszym w kościele jest wystrój wewnętrzny: mozaiki w górnej partii i freski w partii dolnej, niewiele ustępujące wystrojowi kościoła Zbawiciela na Chorze w Konstantynopolu. Pod panowaniem tureckim, kościół został przekształcony na meczet, a przed otynkowaniem wnętrza, zrabowano wszystkie złote tesserae użyte w mozaikach. Wydaje się, że do tej barbarzyńskiej operacji mogli zostać wykorzystani chrześcijańscy robotnicy, gdyż choć złote elementy tła zostały zdjęte, to same obrazy pieczołowicie zachowano i znaczne ich partie przetrwały w świetnym stanie. Poziom artystyczny mozaik jest bardzo wysoki, a ich wąska gama kolorystyczna, powoduje, że na jednolitym tle tynku, jawią się niby obrazy en grisaille; nieoczekiwany i ciekawy efekt.
Wizerunek Chrystusa Pantokratora w centralnej nawie uległ całkowitemu zniszczeniu, lecz dobrze zachowały się postacie dziesięciu proroków starotestamentowych, rozmieszczone wokoło, oraz czterech ewangelistów, na żaglach kopuły. Sklepienia wokół naosu ozdobione były mozaikami narracyjnymi ilustrującymi epizody Ewangelii, upamiętniane w Dodekaortonie (dwunastu głównych świętach Kościoła Prawosławnego). Zachowało się z nich dziewięć, na ogół silnie zniszczonych, natomiast scena Przeistoczenia przetrwała w stanie niemal idealnym.
Na podstawie techniki i stylu mozaik, historycy sztuki sądzą, że mozaiki zostały wykonane przez dwóch artystów. Te w górnej partii wykorzystują drobniejsze tesserae i mają bardziej malarski charakter; ich wykonawca był prawdopodobnie również autorem wystroju malarskiego kościoła. Freski, grupujące się w szczególności w dolnych partiach ścian wewnątrz kościoła i w narteksie, przedstawiają głównie postacie świętych. Niestety znaczna ich część została silnie uszkodzona; widnieją na nich charakterystyczne odpryski farby i podkładu, pochodzące od uderzeń młota, które miały zapewnić większą przyczepność tynku w procesie przekształcania kościoła na meczet.
Mały kościółek Hagios Nikolaos Orphanos został wzniesiony w drugiej dekadzie czternastego wieku, jako katolikon klasztorny, być może ufundowany przez króla serbskiego Stefana Urosza II Milutina. Początkowo miał formę trójnawowej bazyliki, do której, z trzech stron, dobudowano obejście, oraz dwie kaplice. Był to jeden z nielicznych kościołów Tesalonik, który szczęśliwie uniknął pełnienia roli meczetu i dzięki temu zachował, w dobrym stanie, niemal pełen oryginalny zestaw fresków z pierwszej połowy czternastego wieku, w stylu renesansu Paleologów. Freski biegną wzdłuż ścian, w trzech poziomach i układają się w cykle tematyczne, do których należą sceny narracyjne ilustrujące Pasję Chrystusa oraz święta należące do Dodekarotonu, ilustracje hymnu liturgicznego Akathistos, oraz sceny z życia Św. Mikołaja, Św. Gerasima z Jordanu i innych świętych czczonych w Kościele Prawosławnym. Najniższy poziom wypełniają indywidualne wizerunki świętych. Dominującymi kolorami fresków jest błękit kobaltowy i złotawa ochra.
Na marginesie podróży i lektur 