Wybrzeże Amalfitańskie, rozciągające się wzdłuż Półwyspu Salernitańskiego, pomiędzy miasteczkami Positano i Vietri sul Mare, słusznie uchodzi za jedno z najpiękniejszych w Europie. Skaliste góry dochodzą tu do samego brzegu morza postrzępionego wysepkami, przylądkami i zatokami wrzynającymi się w głąb lądu. Nadmorskie miasteczka wspinają się malowniczo na strome ściany dolin, lub jak Ravello przycupnęły na szczytach sąsiednich gór. Wzdłuż wybrzeża prowadzi wąska droga wijąca się wzdłuż zbocza karkołomnymi serpentynami, na różnych wysokościach, znikająca niekiedy w tunelach. O tym jak bardzo droga jest kręta świadczy fakt, iż z Positano do Vietri liczy około czterdziestu kilometrów, podczas, gdy w locie ptaka odległość między tymi miejscowościami jest dwa razy mniejsza. Prowadzenie samochodu jest tu prawdziwym wyzwaniem. Szczególny podziw mogą wzbudzać kierowcy autobusów, którzy wymijają się w odległości paru centymetrów od siebie, a przed zakrętami osłoniętymi skałami dają znać klaksonem jadącym z przeciwka, by ci zatrzymali się przed zakrętem, bo inaczej nie byliby w stanie go pokonać.
Nazwa wybrzeża pochodzi od Amalfi, miasteczka, które blisko tysiąc lat temu przeżyło wielkie dni, a teraz ofiarowuje swoje wąskie i kręte uliczki, oraz wspaniałe widoki tłumom turystów.
Amalfi była najstarszą republiką morską w Italii. Już w połowie IX wieku, uniezależniła się de facto od zwierzchnictwa Cesarstwa Bizantyńskiego, a w roku 945 proklamowano w niej niezależne księstwo. Mieszkańcy wykorzystali swoje położenie geograficzne do rozbudowy floty, która w roku 849 wzięła udział w zwycięskiej bitwie pod Ostią z arabskimi najeźdźcami. Jednakże zajęli się później przede wszystkim zyskownym handlem morskim w całym basenie Morza Śródziemnego, tak z krajami chrześcijańskimi jak i muzułmańskimi. W jedenastym wieku posiadali stałe kolonie handlowe w Konstantynopolu, Aleksandrii, portach Lewanty, na Cyprze, w Tunezji… W roku 1048, dzięki dobrym stosunkom z egipskimi kalifami fatymidzkimi, uzyskali pozwolenie na budowę domu i szpitala imienia Świętego Jana w Jerozolimie, w którym nieformalna konfraternia roztaczała opiekę nad pielgrzymi. Po podboju Jerozolimy przez krzyżowców dała ona początek rycerskiemu zakonowi joanitów, zatwierdzonemu przez papieża w roku 1113. Zakon ten przetrwał do dnia dzisiejszego, znany lepiej pod nazwami kawalerów rodyjskich i maltańskich, wywodzącymi się od kolejnych miejsc ich głównej kwatery. Swój symbol – krzyż maltański – przejął ze sztandaru Republiki Amalfi.
Księstwo Amalfami przetrwało, z pewnymi perturbacjami do podboju przez Roberta Giscarda w roku 1073. Normanowie pozostawili miastu szereg przywilejów, mimo to ludność dwukrotnie powstawała przeciw ich władzy, w latach 1096 i 1130. Oba te powstania zakończyły się niepowodzeniem i Amalfi nie uzyskało już nigdy niezależności. W roku 1137 podczas wyprawy cesarza niemieckiego Lotara III przeciwko królowi Sycylii Rogerowi II, flota pizańska, sprzymierzona z cesarzem, wykorzystała sytuacje, by zdobyć i zniszczyć Amalfi, swojego konkurenta w handlu śródziemnomorskim. Po tym kataklizmie miasto nie zdołało się już podźwignąć, lecz podupadało coraz bardziej, do czego mógł się przyczynić fakt, iż w przeciwieństwie do innych republik morskich – Pizy, Genui, Wenecji – handel amalfitański miał charakter indywidualny i nie posiadał oparcia organizacyjnego w państwie. Ostateczny upadek świetności Amalfi przypieczętowało trzęsienie ziemi z roku 1343, które zniszczyło miasto.
Po okresie świetności pozostały jednak trwałe ślady. Jednym z nich była Tabula amalfitana, pierwszy kodeks prawa morskiego, napisany w dwunastym, a poszerzony w trzynastym wieku, którym posługiwano się w całym basenie Morza Śródziemnego jeszcze w XVI w. Drugim trwałym dziedzictwem żeglarskiej Amalfi była ulepszona busola magnetyczna, której opracowanie przypisywane jest Flawiuszowi Gioi, żeglarzowi i wynalazcy amalfitańskiemu.
Katedrę Św. Andrzeja w Amalfi zobaczyłem po raz pierwszy, jeszcze jako nastolatek, na płótnie Aleksandra Gierymskiego. Nie jest to najlepszy obraz tego świetnego malarza i sam nie wiem dlaczego pozostał mi na całe życie w pamięci. Fasada katedry rysuje się imponująco, na szczycie szerokich schodów i na tle wysokiej szarej skały. Nie jest to niestety oryginalna fasada – ta zawaliła się w roku 1861 , podczas silnego huraganu – lecz niezbyt udana rekonstrukcja dziewiętnastowieczna w stylu arabsko-normańsko-bizantyńskim. Za to zachowały się monumentalne drzwi z brązu, ufundowane przez zamożnego kupca amalfitańskiego i wykonane w Bizancjum w roku 1057. Na czterech panelach drzwi widnieją postacie Chrystusa, Madonny oraz apostołów Piotra i Andrzeja, odlane w srebrze.
Cała katedra była wielokrotnie przebudowywana i prawie nic nie pozostało z jej pierwotnego wnętrza. Na szczęście zachowały się dwa oryginalne i ciekawe obiekty należące do kompleksu katedralnego. Jednym z nich jest kampanila, której dolna kwadratowa partia, z romańskimi biforiami i tryforiami pochodzi z początku XII w., natomiast walcowaty szczyt został dodany pod koniec XIII w. Podobnie jak otaczające go cztery narożne wieżyczki, przykryty jest stożkowym dachem, oraz udekorowany przecinającymi się łukami, w stylu arabskim, pokrytymi zielonymi i żółtymi płytkami ceramicznymi.
Drugim ze wspomnianych obiektów jest tzw. Claustro di Paradiso, niewielki kwadratowy dziedziniec, otoczony wyjątkowo oryginalnym krużgankiem, którego cienkie bliźniacze kolumienki zdają się z trudem utrzymywać wysokie i ciężkie ostrołuki, w olśniewająco białym kolorze, przecinające się ze sobą piątkami. Ta niezmiernie oryginalna konstrukcja, o wybitnie orientalnym, arabskim charakterze powstała w latach 1266-68, jako monumentalny cmentarz. O tym przeznaczeniu przypominają teraz antyczne sarkofagi, zgromadzone w krużgankach. Obok nich umieszczono bloki marmurowe, pochodzące z dwóch rozebranych ambon katedralnych wzniesionych pod koniec dwunastego wieku. Ozdobione są one wspaniałą dekoracją w stylu Cosmatich, tak typu opus tessellatum (mozaiki wykonanej z sześciennych tesserae), jak i opus sectile (intarsje z użyciem elementów o różnych kształtach). Warto tu dodać, że elementy koliste, powtarzające się często w opus sectile, uzyskiwano piłując na plastry starożytne kolumny z porfiru, granitu i innych cennych materiałów. Można się tylko pocieszać, że, w przypadku dzieł w stylu Cosmatich, to barbarzyństwo nie szło całkowicie na marne. Dwie spośród ozdobnych kolumn, pochodzących z dawnych ambon, pozostawiono w prezbiterium katedry, gdzie służą jako monumentalna świeczniki.
Ravello znajduje się w odległości paru zaledwie kilometrów od Amalfii, jednakże na szczycie skalistej góry wznoszącej się około 350 m. nad poziomem morza. To położenie zapewnia miasteczku fantastyczne widoki, a w średniowieczu donżon w Ravello stanowił podstawowy węzeł obronny Amalfii. Jego zdobycie przez Rogera II w roku 1131, skłoniło powstańców amalfitańskich do ostatecznego poddania się królowi Sycylii.
Głównym zabytkiem świeckim Ravello jest Willa Rufolo – reprezentacyjny kompleks budowli, wzniesionych w okresie od jedenastego do trzynastego wieku, przez patrycjuszowską rodzinę, której imię nadało nazwę willi. Szczyt świetności rodziny przypadł na drugą połowę XII w., gdy Giovanni Rufolo zasiadał na miejscowej stolicy biskupiej, oraz na pierwszą połowę wieku XIII, gdy głową rodu był Nicola. Jednakże po Nieszporach Sycylijskich (1282), przedstawiciele rodu zostali oskarżeni o sprzyjanie królowej Konstancji Aragońskiej; trzech z nich skazano na śmierć, a majątki rodowe zarekwirowano, co zapełniło nieco skarbiec Andegawenów, opustoszały po wojnie. Po tym kataklizmie rodzina Rufolo nigdy nie odzyskała dawnego znaczenia.
Nicola Rufolo przebudował całkowicie rodzinny kompleks reprezentacyjno-obronny w Ravello, w stylu arabsko-normańskim. Najciekawszym obiektem w Willi Rufolo, jaki zachował się z tamtych czasów, jest maleńki dziedziniec, z piętrowymi krużgankami, które na dolnym poziomie wspierają się na surowych łukach gotyckich, a na górnym ozdobione są delikatnymi bliźniaczymi kolumienkami, z kapitelami obrzeżonymi kwiatonami z ciemnego tufu wulkanicznego i pętlami żeber przeplatających się ze sobą. Ponad nimi zachował się fragment fryzu z terakotowych kolumienek. Podobny,arabski typ dekoracji zachował się – mniej lub bardziej fragmentarycznie – na innych budowlach kompleksu: na sklepieniu bramy wjazdowej, na szkielecie Sali dei Cavalieri, otwierającej się na zewnątrz ogromnymi łukami gotyckimi oraz na zewnętrznej ścianie kaplicy. Nad całym kompleksem Willi góruje trzydziestometrowa czworokątna wieża obserwacyjna, dumne świadectwo potęgi rodu.
Integralną część Willi Rufolo stanowi piękny ogród, którego wewnętrzna część, zgrupowana wokół starej studni, posłużyła Wagnerowi jako wzór ”magicznego ogrodu Klingsoru”, a z tarasu belwederu – drugiej części ogrodu – położonego na szczycie spadzistego zbocza, rozpościera się wspaniała perspektywa zatoki morskiej, z wieżami kościoła dell’Annunziata, u stóp patrzącego.
Katedra w Ravello została ufundowana w latach 1086-87, lecz od tego czasu była wielokrotnie przebudowywana. Zachowała się przylegająca do niej dwupiętrowa kampanila, z biforiami i fryzem kolumienkowym na szczycie, w stylu romańskim, zdradzającymi jednak wpływy arabskie. Podobnie jak w Amalfii, najcenniejszymi elementami wnętrza są drzwi z brązu oraz dwie ambony w stylu Cosmatich. Jednakże drzwi wykonane zostały nie w Konstantynopolu lecz na miejscu, w roku 1179 – jak to głosi inskrypcja – i przypisywane są wybitnemu rzeźbiarzowi z Apulii, Barisanowi da Trani, który nieco później wykonał również drzwi dla katedry w Trani, oraz do nawy północnej katedry w Monreale. Podobnie jak tamte, drzwi w Ravello składają się z dużej liczby (54) prostokątnych paneli, głownie z wyobrażeniami różnych postaci – świętych ale także mitologicznych i związanych z życiem codziennym – odlanych w płytkim reliefie. Styki pomiędzy panelami przykryte są listwami z bogatą dekoracją roślinną, umocowanymi ozdobnymi guzami na rogach paneli.
Inaczej niż w Amalfii, obie ambony – wykonane w białym marmurze i ustawione naprzeciwko siebie, po dwóch stronach nawy głównej – zachowały się w bardzo dobrym stanie. Ta od strony Ewangelii pochodzi z początku dwunastego wieku i uważana jest za jedno z pierwszych w Italii dzieł wykonanych techniką opus sectili, przeniesioną z Konstantynopola. Technika ta niesłusznie znana jest pod nazwą „stylu Cosmatich”, wywodzącą się od nazwiska artystów kamieniarzy z rodu Cosmatich, którzy przenieśli ją do Rzymu – zapewne właśnie z Italii południowej – dopiero pod koniec wieku dwunastego. Na trójkątnych osłonach schodów, po obu stronach pulpitu widnieją dwa naiwne rysunki, przedstawiające smoka raczej niż wieloryba, połykającego, a potem wypluwającego Jonasza. Sylwetki smoka intarsjowane seledynowym kamieniem prezentuję się świetnie na tle białego marmuru, a wzory geometryczne na ozdobnych bordiurach, charakterystyczne dla tego stylu, utrzymane w ciemnych kolorach, ujmują rysunki w ramy, lecz ich nie przytłaczają. To samo można powiedzieć o rzeźbionych gzymsach. Poza smokami, jedynymi motywami zoomorficznymi są tu dwa intarsjowane pawie – symbole nieśmiertelności – umieszczone symetrycznie u podnóża pulpitu. W sumie ambona sprawia wrażenie lekkości i elegancji.
Trudno o większy kontrast z ambonę po stronie Lekcji. Umieszczona na niej inskrypcja informuje, że została wykonana przez Bartolomea da Foggia w roku 1272. Ma ona kształt prostokątny i umieszczona jest na sześciu spiralnych i intarsjowanych kolumnach, wspartych na grzbietach małych lewków, a rolę pulpitu spełnia czarna rzeźbiona figura orła. Poszczególne elementy są mistrzowsko wykonane i być może nawet wyrafinowane, lecz w sumie stwarzają trudne do zaakceptowania wrażenie nadmiaru i chaosu. Kolumny wyrastające z grzbietów zabawnych lewków, ozdobione są spiralnymi wstęgami wzorów geometrycznych, lecz inaczej niż w Monreale, trzony kolumn nie pozostają gładkie, lecz wstęgi te biegną w głębokich wyżłobionych rowkach, co nadaje kolumnom nieco przysadzisty wygląd. Kapitele są przeładowane i ciężkie, podobnie jak rzeźbione gzymsy. Całe ściany ambony i osłony schodów pokryte są intarsjowanymi obrazami – przedstawiającymi głównie ptaki – dodatkowo oplecionymi ozdobnymi szarfami. Technicznie są one znakomite, lecz dominujące w nich jaskrawe kolory i złoto tworzą kakofonię barw. Granica kiczu została przekroczona.
Salerno nie leży na samym Wybrzeżu Amalfitańskim, lecz jest położone w pobliżu, a tamtejsza bazylika, Santa Maria degli Angeli, ma wiele wspólnego z katedrami w Amalfi i Ravello. Została ufundowana przez Roberta Guiscarda, niedługo po podboju miasta w roku 1076, a w 1084 r. konsekrował ją papież Grzegorz VII – wielka postać średniowiecznego ruchu odnowy Kościoła – który musiał szukał schronienia u Normanów i w następnym roku został pochowany w tejże bazylice.
Wejście do katedry prowadzi przez wielkie prostokątne atrium otoczone piętrowymi krużgankami, których dolny poziom wspiera się na dwudziestu ośmiu antycznych kolumnach połączonych pełnymi wydłużonymi łukami ozdobionymi tufem wulkanicznym, pomiędzy którymi umieszczono ronda inkrustowane tufem we wzory geometryczne o arabskim charakterze. Podobna kolumnada zamyka galerię na górnym poziomie, tam jednak kolumienki są znacznie mniejsze i gęściej rozstawione. Kampanila, usytuowana po prawej stronie katedry, podobna jest do tej w Amalfii, udekorowana jednak nie płytkami glazury, lecz intarsjami z tufu.
Tak jak w Ravello, tak i w katedrze w Salerno dwie ambony umieszczone są naprzeciwko siebie, po dwóch stronach nawy głównej. Ich nazwy: ambona Guerna (od strony Ewangelii) i ambona D’Ajelo (od strony Lekcji), wywodzą się od imion biskupów, którzy ufundowali je, pod koniec dwunastego wieku. Obie wykonane są z białego marmuru, pokrytego całkowicie dekoracją typu Cosmatich, lecz wsparte na granitowych kolumnach. Dekoracje mozaikowe, w których dominuje kolor złocisty, układają się we wstęgi z powtarzających się rozmaitych figur geometrycznych. Jedynie na ambonie Guerna pojawia się kilka małych mozaik przedstawiających ptaki i drzewa. Widocznie jednak uznano, że te dekoracje są jeszcze zbyt skromne, gdyż w pachach łuków wspierających ambonę umieszczono rzeźby świętych i symbole Ewangelistów, na pokrytym mozaiką tle. Natomiast wśród mozaik zdobiących marmurowe panele, osłaniające schodki prowadzące na ambony, znalazły się fryzy ze stylizowanych drzew, o bardzo orientalnym charakterze, podobne do tych z Kaplicy Palatyńskiej w Palermo. Tę profuzję bogactwa uzupełnia jeszcze wspaniała kolumna świecznika paschalnego, wznosząca się od posadzki, aż powyżej poziomu pulpitu ambony D’Ajelo, z bogatą dekoracją mozaikową i bardzo oryginalnym kapitelem, na którym głowy niedźwiedzie i nagie kariatydy pojawiają się wśród liści akantu.
Tuż obok katedry w Salerno znajduje się Muzeum Diecezjalne, a w nim prawdziwe skarby sztuki średniowiecznej. Jednym z nich są tak zwane Avori Salernitani – największy zachowany zespół plakietek rzeźbionych w kości słoniowe, tworzących niegdyś jednolitą całość. Pierwsza informacja o tym zespole pochodzi z inwentarza skarbca katedralnego z początku XVI w., a do chwili obecnej zachowało się około siedemdziesięciu plakietek, z których ogromna większość znajduje się w Muzeum Diecezjalnym. Na około czterdziestu spośród tych plakietek przedstawione są w reliefie sceny ze Starego i Nowego Testamentu; na pozostałych wyrzeźbiono bordiury, gzymsy, kolumienki, lub małe indywidualne portrety. Z luk w obu cyklach biblijnych wynika, że część plakietek musiała zaginąć.
Mimo intensywnych badań nie udało się jednoznacznie ustalić ani miejsca i czasu powstania zespołu. Analiza stylistyczna wskazuje na wpływy bizantyńskie, islamskie, romańskie a nawet anglosaskie i sugeruje, że powstał on zapewne w końcu jedenastego, lub w pierwszej połowie dwunastego wieku, w znanych warsztatach w Salerno, Amalfi lub w innym ośrodku z Italii południowej, skąd, w owym czasie, wyroby z kości słoniowej rozchodziły się po całej chrześcijańskiej Europie. Nie można jednak wykluczyć pochodzenia z Sycylii, lub z Bliskiego Wschodu. Ustalono, że nad zespołem pracowało zapewne co najmniej pięciu artystów. Natomiast niejasny pozostaje jego oryginalny układ i przeznaczenie. Na prawie wszystkich plakietkach narracyjnych przedstawione są po dwie różne sceny, przy czym w cyklu starotestamentowym rozmieszczone są one w poziomie, a w nowotestamentowym – w pionie. Ponadto wymiary plakietek są w obu przypadkach różne. Wskazuje to na ich inne usytuowanie w oryginalnym zestawie. Sugerowano szereg możliwych sposobów wykorzystania plakietek; poza nastawą ołtarzową, mogły służyć jako pokrycie tronu, ozdobnej kasety, lub drzwi. Żadne z tych rozwiązań nie jest w pełni przekonywujące.
Niezależnie od tego czy znajdzie się kiedyś odpowiedź na te pytania nie ulega wątpliwości, że mamy tu do czynienia ze znakomitym dziełem sztuki, dającym chlubne świadectwo artystycznemu i technicznemu poziomowi wczesnośredniowiecznych rzemieślników.
Na marginesie podróży i lektur 